Prof. Dr. Mehmet G\u00f6rmez hocam\u0131z bug\u00fcnk\u00fc dersinde, Taha Abdurrahman\u2019\u0131n S\u00fbal\u00fc\u2019l-Amel adl\u0131 eserinde yer alan \u201cBilim ve Din Aras\u0131ndaki \u0130li\u015fkiyi Nas\u0131l Yenileriz?\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fc ele ald\u0131. Hocam\u0131z dersin ba\u015f\u0131nda, bu konunun hem \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011finde hem de Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinde merkez\u00ee bir mesele oldu\u011funu; ancak ilk olarak Bat\u0131\u2019da ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in temellerinin Bat\u0131 tarihi \u00e7er\u00e7evesinde at\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etti. Bunun, \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin konuya yakla\u015f\u0131m\u0131nda \u00e7e\u015fitli \u00e7\u0131kmazlara yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131na ve bu \u00e7\u0131kmazlar\u0131n ba\u015f\u0131nda da Bat\u0131\u2019da bu mesele \u00fczerine ortaya \u00e7\u0131kan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ve yakla\u015f\u0131mlar\u0131 taklit etmenin geldi\u011fine dikkat \u00e7ekti.
Bu ba\u011flamda derste \u015fu sorular duruldu:<\/p>\n\n\n\n
\u00b7 Bilim ve din aras\u0131ndaki ili\u015fkide, bizi taklide s\u00fcr\u00fckleyen ve meseleyi a\u00e7\u0131klamak yerine daha da karma\u015f\u0131k hale getiren anlay\u0131\u015flardan \u00e7\u0131k\u0131\u015f m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?
\u00b7 Bize kapal\u0131 olan\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karacak, m\u00fc\u015fk\u00fclleri izah edecek bir yol bulunabilir mi?
\u00b7 Ba\u015fka d\u00fcnyalara ait ili\u015fki bi\u00e7imlerinin olu\u015fturdu\u011fu kapal\u0131l\u0131ktan kurtularak, ilk d\u00f6nemlerde kendi medeniyetimiz i\u00e7inde kurdu\u011fumuz \u00f6zg\u00fcn ili\u015fki tarz\u0131na d\u00f6n\u00fcp bir tecd\u00eed imk\u00e2n\u0131 elde edebilir miyiz?
\u00b7 Taklidin ve mu\u011flakl\u0131\u011f\u0131n aras\u0131ndan s\u0131yr\u0131larak, yeniden sahih bir d\u00fc\u015f\u00fcnme ve anlama bi\u00e7imine ula\u015fmak m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?<\/p>\n\n\n\n
Taha Abdurrahman\u2019a g\u00f6re bizden farkl\u0131 olarak \u00f6zellikle Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi, bilim ile din aras\u0131ndaki ili\u015fki \u00fczerine derinlemesine d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f, bu ili\u015fkiyi kendi tarih\u00ee tecr\u00fcbelerinin merkezine yerle\u015ftirmi\u015ftir. Bu sayede kendi tarihlerini ve medeniyetlerini yeniden in\u015fa etmi\u015f, hem yeni nitelikler kazanm\u0131\u015f hem de geni\u015f imk\u00e2nlara ula\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Peki, biz ayn\u0131 derinlikte bir d\u00fc\u015f\u00fcnce faaliyeti ortaya koyabildik mi? Bu ili\u015fkiyi kendi varl\u0131k zeminimizde yeniden kurmay\u0131 ba\u015farabildik mi? E\u011fer bunu ba\u015farabilseydik, \u00f6zg\u00fcn bir fikr\u00ee \u00fcretimden, yani ibdadan s\u00f6z edebilirdik. Oysa Abdurrahman\u2019a g\u00f6re ibda olmadan sahih d\u00fc\u015f\u00fcnce m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc hakiki d\u00fc\u015f\u00fcnce, taklidin de\u011fil, \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Ne var ki biz, bu gizli ili\u015fki \u00fczerine kendi \u00f6zg\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcncemizi kuramad\u0131k; ba\u015fkalar\u0131n\u0131n s\u00f6ylediklerini tekrarlamakla yetindik. Bu sebeple, bilim ile din aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi yenileyemedik ve meseleyi kendi tarihsel ba\u011flam\u0131m\u0131zda ele alamad\u0131k.<\/p>\n\n\n\n
Bilim ve Din \u0130li\u015fkisine Dair \u00dc\u00e7 F\u0131rka<\/p>\n\n\n\n
Taha Abdurrahman, bilim ve din aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi tart\u0131\u015fanlar\u0131n \u00fc\u00e7 ana f\u0131rkaya ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir:<\/p>\n\n\n\n
Birinci F\u0131rka: Tenakuz (\u00c7eli\u015fki)<\/p>\n\n\n\n
Bu f\u0131rka, din ile bilim aras\u0131nda a\u00e7\u0131k bir \u00e7eli\u015fki bulundu\u011funu savunur. Onlara g\u00f6re din ve bilim birbiriyle uzla\u015famaz; biri di\u011ferinin kar\u015f\u0131s\u0131ndad\u0131r. Bilimi dine a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f bir sava\u015f, dini de bilime a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f bir sava\u015f olarak g\u00f6r\u00fcrler. Bu \u00e7at\u0131\u015fmadan ya bilimin zaferi ya da dinin yenilgisiyle \u00e7\u0131k\u0131labilece\u011fini iddia ederler. Onlara g\u00f6re Bat\u0131 medeniyeti de bu zaferin, yani dinin hezimete u\u011framas\u0131n\u0131n sonucu olarak do\u011fmu\u015ftur.
Bizden de bir grup, ayn\u0131 iddiay\u0131 dile getirmi\u015ftir. Bu taife, \u201cbiz geri kald\u0131k, onlar ilerledi; ilerlemek i\u00e7in onlar\u0131 taklit etmeliyiz\u201d anlay\u0131\u015f\u0131ndan \u00f6teye ge\u00e7ememi\u015ftir. Oysa bu yakla\u015f\u0131m, Bat\u0131\u2019n\u0131n tarihindeki \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n bizim tarihimizde birebir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fini g\u00f6z ard\u0131 eder. Onlar\u0131n tarihindeki din\u2013bilim \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 kendi tarihimize yans\u0131tmak, bizim medeniyetimizin dinamiklerini yanl\u0131\u015f okumakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bizimle onlar aras\u0131ndaki fark, \u201ckapat\u0131lacak bir u\u00e7urum, ge\u00e7ilecek bir vadi\u201d de\u011fil, mahiyet fark\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130kinci F\u0131rka: Temay\u00fcz (Ayr\u0131l\u0131k)<\/p>\n\n\n\n
\u0130kinci f\u0131rka, din ile bilim aras\u0131nda do\u011frudan bir \u00e7eli\u015fki de\u011fil, bir ayr\u0131l\u0131k (temay\u00fcz) bulundu\u011funu savunur. Bu anlay\u0131\u015fta her iki alan birbirine kar\u0131\u015fmaz; din duygunun ve sezginin, bilim ise akl\u0131n ve bilginin sahas\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla biri di\u011ferini yarg\u0131layamaz, her biri kendi y\u00f6ntemi ve gayesiyle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r.
Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc benimseyenler, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ilerlemesini akl\u00ee y\u00f6ntemlere ba\u011flayarak, bizim de ayn\u0131 yolu izlememiz gerekti\u011fini ileri s\u00fcrerler. Ancak Abdurrahman\u2019a g\u00f6re bu d\u00fc\u015f\u00fcnce, taklidin bir ba\u015fka bi\u00e7imidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu anlay\u0131\u015f sahipleri, d\u00fc\u015f\u00fcncelerine me\u015fruiyet kazand\u0131rmak i\u00e7in \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn \u201cFasl\u00fc\u2019l-Mak\u00e2l\u201dindeki ayr\u0131m\u0131 benimserler: ilim burhan\u0131n, din ise iman\u0131n alan\u0131d\u0131r. Oysa Abdurrahman, burhan\u0131n imandan, iman\u0131n da burhandan ba\u011f\u0131ms\u0131z olamayaca\u011f\u0131n\u0131 vurgular. Zira imans\u0131z burhan hakikate ula\u015ft\u0131ramaz; burhans\u0131z iman da kemale eremez.<\/p>\n\n\n\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc F\u0131rka: Tebay\u00fcn (Kesi\u015fim)<\/p>\n\n\n\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc f\u0131rka ise, din ile bilim aras\u0131nda ne tam bir \u00e7eli\u015fki ne de tam bir ayr\u0131l\u0131k oldu\u011funu, aksine bir t\u00fcr kesi\u015fim (tebay\u00fcn) bulundu\u011funu savunur. Bu anlay\u0131\u015fa g\u00f6re her ikisi de ayn\u0131 hakikati farkl\u0131 y\u00f6ntemlerle ara\u015ft\u0131r\u0131r; din kendi usul\u00fcyle, bilim ise kendi y\u00f6ntemiyle hakikate ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.
Bu bak\u0131\u015fa g\u00f6re, bilimdeki itikad ile dindeki itikad farkl\u0131d\u0131r; dindeki bilgi ile bilimdeki bilgi, dindeki eylem ile bilimdeki eylem ayn\u0131 de\u011fildir. Bilim ve din, hayat\u0131n farkl\u0131 ve\u00e7helerini temsil eder; biri di\u011ferinin yerine ge\u00e7emez. Dolay\u0131s\u0131yla \u201cdin bizi bilimin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lara g\u00f6t\u00fcr\u00fcr\u201d ya da \u201cbilimsel bir bak\u0131\u015fla dini g\u00fc\u00e7lendiririz\u201d demek yanl\u0131\u015ft\u0131r.
Bizden de bu g\u00f6r\u00fc\u015fe kat\u0131lanlar olmu\u015ftur. Onlar, dinin e\u015fyay\u0131 mecaz (i\u015faret) yoluyla anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131, bilimin ise e\u015fya hakk\u0131nda hakikati ibare (ifade) yoluyla a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015flard\u0131r. Ancak Taha Abdurrahman\u2019a g\u00f6re bu yakla\u015f\u0131m da eksiktir. \u00c7\u00fcnk\u00fc i\u015faret tek bir derecede de\u011fildir, farkl\u0131 dereceleri vard\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde ibarenin de \u00e7e\u015fitli dereceleri bulunur. Dolay\u0131s\u0131yla bu farkl\u0131l\u0131klar\u0131 dikkate almadan, dinin s\u00f6z\u00fcn\u00fc yaln\u0131zca i\u015faretle\/dinsel a\u00e7\u0131klama ile, bilimin s\u00f6z\u00fcn\u00fc ise yaln\u0131zca ibareyle\/bilimsel a\u00e7\u0131klama ile a\u00e7\u0131klamak indirgemeci bir tutumdur.<\/p>\n\n\n\n
Abdurrahman\u2019a g\u00f6re; biz, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n bu \u00fc\u00e7 ili\u015fki bi\u00e7imini \u2014tenakuz, temay\u00fcz ve tebay\u00fcn- basiretsizce taklit ettik. Oysa bunlar\u0131n hi\u00e7biri bizim tarihimize ve medeniyetimizin d\u00fc\u015f\u00fcnce miras\u0131na uygun de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
Taha Abdurrahman\u2019a g\u00f6re, bilim ile din aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi yeniden kurmak, Bat\u0131\u2019n\u0131n tecr\u00fcbelerini taklit ederek de\u011fil; kendi medeniyetimizin d\u00fc\u015f\u00fcnce miras\u0131n\u0131 dirilterek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. As\u0131l meselemiz, bu ili\u015fkiyi ba\u015fkalar\u0131n\u0131n diliyle \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zd\u0131r. Zira taklit, d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00f6l\u00fcm\u00fc; ibda ise hakikatin kap\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n