Bu haftaki dersimizde Hadi Adanal\u0131 Hocam\u0131z, \u201cilk ak\u0131l\u201d meselesinden hareketle sud\u00fbr nazariyesini, Yunan ve \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki yarat\u0131l\u0131\u015f tasavvurlar\u0131n\u0131 ve Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de ak\u0131lla ilgili ayetlerde akletme fiilinin anlam alan\u0131n\u0131 ele alarak akl\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015fla, imanla ve epistemik sorumlulukla ili\u015fkisini bireysel ve toplumsal boyutlar\u0131yla birlikte \u00e7ok katmanl\u0131 bir bi\u00e7imde inceledi.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z derse, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de evrenin yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan \u00f6nce baz\u0131 varl\u0131klar zikredilse de ilk yarat\u0131lan varl\u0131k olarak akl\u0131n an\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; buna kar\u015f\u0131l\u0131k Hadis olarak rivayet edilen baz\u0131 haberlerde akl\u0131n \u201cilk yarat\u0131lm\u0131\u015f varl\u0131k\u201d \u015feklinde ge\u00e7ti\u011fini hat\u0131rlatarak ba\u015flad\u0131. Bu rivayetin s\u0131hhati bir tarafa b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bize Yeni-Eflatuncu bir ak\u0131l tasavvurunu hat\u0131rlatabilece\u011fini ifade etti. Bu \u00e7er\u00e7evede, Yunan d\u00fc\u015f\u00fcncesinde yoktan yaratma fikrinin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yoktan yaratma tasavvurunun daha \u00e7ok semav\u00ee dinlere \u00f6zg\u00fc bir ilke oldu\u011funu ve bunun Yunan filozoflar\u0131 ile M\u00fcsl\u00fcman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler aras\u0131nda temel farkl\u0131l\u0131klardan biri oldu\u011funu belirtti. Yunan gelene\u011finde \u201cyoktan yok \u00e7\u0131kar\u201d \u201cbirden ancak bir sad\u0131r olur\u201d ilkelerinde ifadesini bulan birlik-\u00e7okluk geriliminin Plotinos taraf\u0131ndan sud\u00fbr teorisiyle a\u00e7\u0131klanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 aktard\u0131. Ard\u0131ndan, \u0130slam filozoflar\u0131n\u0131n Allah-\u00e2lem ili\u015fkisini temellendirirken bu sud\u00fbr modelini \u0130slam\u00ee bir \u00e7er\u00e7evede yeniden yorumlad\u0131klar\u0131n\u0131; mutlak bir ve mutlak \u00e2lim olan Allah\u2019\u0131n kendini bilmesinden \u201cilk akl\u201d\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve bir \u00e7okluk alan\u0131n\u0131n te\u015fekk\u00fcl\u00fcn\u00fc m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan \u201cilk ak\u0131l\u201d ve sonraki \u201cak\u0131llar\u201d tasavvurunu geli\u015ftirdiklerini belirtti
.
Hocam\u0131z, akl\u0131 tan\u0131mlamaya ve anlamaya y\u00f6nelik tart\u0131\u015fmalar\u0131n akl\u0131n mahiyetine dair iki temel hatt\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131:<\/p>\n\n\n\n
1.\u2060 \u2060S\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 Ak\u0131l 2.\u2060 \u2060Ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 Ak\u0131l Akl\u0131 yaln\u0131zca bu s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131\/olumsuzlay\u0131c\u0131 boyut \u00fczerinden tan\u0131mlaman\u0131n akla haks\u0131zl\u0131k olaca\u011f\u0131n\u0131 belirterek, \u0130slami literat\u00fcrde akl\u0131n \u201cnur\u201d metaforuyla an\u0131lmas\u0131n\u0131n da onun insan\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan temel y\u00f6nlerinden biri olarak kavrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fini ifade etti.<\/p>\n\n\n\n Hocam\u0131z daha sonra Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de ak\u0131lla ilgili ayetlere y\u00f6nelerek Rum Suresi\u2019ndeki (21-24) ayetleri ele ald\u0131. Bu ayetler incelendi\u011finde akletme fiilinin, \u201cbilme, i\u015fitme, d\u00fc\u015f\u00fcnme\/tefekk\u00fcr\u201d gibi di\u011fer bili\u015fsel fiillerden ayr\u0131\u015fan bir idrak yolu olarak g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc; akletmenin de bu s\u00fcre\u00e7lerin tamam\u0131n\u0131 ku\u015fatan bir bili\u015fsel y\u00f6nelim bi\u00e7imi olarak takdim edildi\u011fini dile getirdi.<\/p>\n\n\n\n Hocam\u0131z, modern d\u00f6nemdeki ak\u0131l ele\u015ftirileri ba\u011flam\u0131nda akl\u0131n yaln\u0131zca ara\u00e7sal bir unsur olarak g\u00f6r\u00fclmesi tehlikesine dikkat \u00e7ekerek \u201ccevher olan ak\u0131l\u201d ile \u201cara\u00e7sal ak\u0131l\u201d ayr\u0131m\u0131na temas etti. Cevher olan ak\u0131l, iyi ile k\u00f6t\u00fc, g\u00fczel ile \u00e7irkin, do\u011fru ile yanl\u0131\u015f aras\u0131ndaki fark\u0131 kavrayan, normatif bir \u00f6l\u00e7\u00fc koyan akl\u0131 ifade ederken; ara\u00e7sal ak\u0131l neyin iyi ya da do\u011fru oldu\u011funu belirlemeyip sadece verili hedeflere ula\u015fman\u0131n tekni\u011fini ve ara\u00e7lar\u0131n\u0131 sunan bir i\u015fleyi\u015f tarz\u0131n\u0131 ifade etmektedir. Modern d\u00fc\u015f\u00fcncenin akl\u0131 bu cevher boyutundan soyutlayarak b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ara\u00e7sal bir i\u015fleve indirgedi\u011fini, oysa Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019deki ak\u0131l tasavvurunun bundan daha geni\u015f bir \u00e7er\u00e7eve sundu\u011funu vurgulad\u0131. Akl\u0131n yaln\u0131zca d\u0131\u015far\u0131dan veri alan pasif bir ara\u00e7 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda kendi \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnebilen, yeti ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 sorgulayabilen bir cevher olarak anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini belirten Hocam\u0131z, bu t\u00fcr bir ak\u0131l tasavvurunun insana hem ahlaki hem de epistemik bir sorumluluk alan\u0131 y\u00fckledi\u011fini ifade etti.<\/p>\n\n\n\n Bu sorumluluk alan\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde hocam\u0131z, akl\u0131n imanla ili\u015fkisi \u00fczerinde de durdu. Akletme ile inanma aras\u0131ndaki ili\u015fkinin zorunlu ve mant\u0131ksal de\u011fil, ihtimal\u00ee bir ba\u011f oldu\u011funu; dolay\u0131s\u0131yla her d\u00fc\u015f\u00fcnen \u00f6znenin zorunlu olarak iman etmedi\u011fini, fakat akletmenin \u201ciman etme y\u00f6n\u00fcnde\u201d bir imk\u00e2n ve davet alan\u0131 a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etti.<\/p>\n\n\n\n Dersin ilerleyen k\u0131sm\u0131nda Hocam\u0131z, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de akletme fiilinin \u00e7o\u011funlukla \u00e7o\u011ful \u00e7ekimle (akletmez misiniz?) kullan\u0131lmas\u0131na dikkat \u00e7ekti. Bu \u00e7o\u011ful ifadelerin, akletmenin yaln\u0131zca bireysel bir etkinlik mi, yoksa ayn\u0131 zamanda sosyal etkile\u015fim i\u00e7inde \u015fekillenen bir s\u00fcre\u00e7 olarak da m\u0131 anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi ba\u011flam\u0131nda \u201cAk\u0131l toplumsal bir fenomen midir?\u201d sorusunu g\u00fcndeme getirdi\u011fini belirtti.
<\/strong>Akl\u0131n tedbir al\u0131c\u0131, \u00f6nleyici ve engelleyici y\u00f6n\u00fcn\u00fc ifade eder. Ki\u015finin hatal\u0131 veya zararl\u0131 eylemlerden ka\u00e7\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bu boyut, Sokrates\u2019in \u201cdaimonion\u201d diye adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7 uyar\u0131 sesiyle de ili\u015fkilendirilebilir.<\/p>\n\n\n\n
<\/strong>Akl\u0131n yol g\u00f6sterici, ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 ve inki\u015faf ettirici y\u00f6n\u00fcn\u00fc ifade eder. Bu boyut, insan\u0131n potansiyelini a\u00e7an, onu olgunla\u015ft\u0131ran ve imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 geli\u015ftiren bir g\u00fc\u00e7 olarak anla\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z, akl\u0131 do\u011fu\u015ftan hepimize verilen, i\u00e7sel ve niceliksel bir mevhibe olarak g\u00f6ren yakla\u015f\u0131mlarla, akl\u0131 d\u0131\u015ftan i\u00e7e do\u011fru tek\u00e2m\u00fcl eden, sosyal ili\u015fkiler ve ortak tefekk\u00fcrle \u015fekillenen be\u015fer\u00ee bir yeti olarak de\u011ferlendiren yakla\u015f\u0131mlar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131. Bu \u00e7er\u00e7evede, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019deki \u00e7o\u011ful hitaplar\u0131n akletmeyi adeta kolektif bir eylem olarak tasvir eden bir y\u00f6n\u00fcn\u00fcn bulundu\u011funu ifade etti. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki hafta ak\u0131l teorileri ve tefekk\u00fcr meselesine daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u015fekilde e\u011filece\u011fini belirterek dersi tamamlad\u0131.<\/p>\n\n\n\n