Prof. Dr. M\u00fcfit Selim Saruhan Hocam\u0131z bu haftan\u0131n dersinde \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n \u00fc\u00e7 k\u0131sa metaforik hik\u00e2yesini ele ald\u0131: Hayy b. Yakzan, Salaman ve Absal ve Ris\u00e2let\u00fc\u2019t-Tayr. Derse metafor, istiare ve retorik kavramlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayarak ba\u015flayan hocam\u0131z, filozoflar\u0131n neden metaforik anlat\u0131m\u0131 tercih ettikleri sorusunu tart\u0131\u015ft\u0131. Metaforun \u00f6zellikle metafizik ve ontolojik hakikatleri do\u011frudan ifade etmenin g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu durumlarda, hakikati sembolik d\u00fczeyde aktaran zorunlu bir dil oldu\u011funu vurgulad\u0131. Buna g\u00f6re metafor, yaln\u0131zca anlat\u0131m\u0131 s\u00fcsleyen bir unsur de\u011fil, bilginin derecelerine g\u00f6re a\u00e7\u0131lan bir anlam katman\u0131 olarak de\u011ferlendirilmelidir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130stiareye mecazi akli denilmesinin dil ve anlam\u0131nda bir disiplini oldu\u011funu g\u00f6sterir. Hocam\u0131za g\u00f6re bug\u00fcn \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin a\u015famad\u0131\u011f\u0131 e\u015fiklerden biri de m\u00fcphemlik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ortas\u0131nda hakikat ile mecaz aras\u0131ndaki gerilimli k\u00f6pr\u00fcd\u00fcr.
Metaforu anlamdan sapan s\u00f6z g\u00f6ren pozitivist teorileri a\u00e7\u0131klayan hocam\u0131z ayr\u0131ca insan\u0131n yap\u0131sal \u00fc\u00e7 temel kuvvetine dikkat \u00e7ekti: gazap (\u00f6fke), \u015fehvet (arzu) ve ak\u0131l (bilgi). Bu \u00fc\u00e7 kuvvetin yaln\u0131zca bireysel ahl\u00e2k\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda toplumlar\u0131n ve medeniyetlerin y\u00f6n\u00fcn\u00fc belirleyen kurucu unsurlar oldu\u011funu ifade etti. Bu ba\u011flamda b\u00fct\u00fcn edeb\u00ee ve felsef\u00ee anlat\u0131lar\u0131n, a\u00e7\u0131k ya da \u00f6rt\u00fck bi\u00e7imde bu \u00fc\u00e7 g\u00fcc\u00fcn dengesi, \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 veya y\u00f6nlendirilmesi etraf\u0131nda \u015fekillendi\u011fini vurgulad\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z ilk olarak Hayy b. Yakzan risalesini tahlil etti. Bu hik\u00e2yede Hayy, ilah\u00ee bilgiyle ayd\u0131nlanm\u0131\u015f bir bilge olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Onun hem ya\u015f\u0131 hem gen\u00e7 olarak tasvir edilmesi, bilgeli\u011fin zamandan ba\u011f\u0131ms\u0131z olu\u015funu simgeler. Hocam\u0131z bu metni \u00f6zellikle faal ak\u0131l teorisi ba\u011flam\u0131nda de\u011ferlendirdi. Hayy fig\u00fcr\u00fc, insan akl\u0131n\u0131 ayd\u0131nlatan a\u015fk\u0131n akl\u0131n sembolik bir temsilidir. \u0130nsan, bu ilah\u00ee ak\u0131lla ili\u015fki kurdu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde hakikate ula\u015fabilir. Hik\u00e2yede yer alan Do\u011fu-Bat\u0131 ayr\u0131m\u0131 da bu ba\u011flamda analiz edildi:
Bat\u0131: duyusal d\u00fcnya, eksiklik ve ge\u00e7icilik
Do\u011fu: akl\u00ee ger\u00e7eklik, yetkinlik ve kal\u0131c\u0131l\u0131k
Hocam\u0131z\u0131n ikinci olarak ele ald\u0131\u011f\u0131 Ris\u00e2let\u00fc\u2019t-Tayr, nefsin durumunu ku\u015f metaforu \u00fczerinden anlat\u0131r. Bu hik\u00e2yede ku\u015f, tuzaklara d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve kafese kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum, insan\u0131n beden ve duyular d\u00fcnyas\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 temsil eder.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z, bu metnin merkezinde nefsin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n bulundu\u011funu belirtti. Ku\u015flar\u0131n kafese raz\u0131 olmamas\u0131, insan nefsinin do\u011fas\u0131 gere\u011fi hakikate y\u00f6nelme e\u011filimini g\u00f6sterir. Bu ba\u011flamda:
Tuzak \u2192 duyusal alan
Kafes \u2192 beden
Ka\u00e7\u0131\u015f \u2192 ar\u0131nma
Padi\u015fah \u2192 Tanr\u0131
\u015feklinde bir sembolik yap\u0131 ortaya konuldu.<\/p>\n\n\n\n
Bu noktada hocam\u0131z, Macit Fahri\u2019nin dikkat \u00e7ekici bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131na yer verdi. Fahri, \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n bu sembolik anlat\u0131m\u0131n\u0131 Platon\u2019un ma\u011fara alegorisiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r. Platon\u2019da insan, ma\u011farada g\u00f6lgelerle yetinen bir varl\u0131kken, hakikate ula\u015fmak i\u00e7in ma\u011faradan \u00e7\u0131kmak zorundad\u0131r. Benzer \u015fekilde \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019da da insan, duyusal d\u00fcnyan\u0131n \u201cg\u00f6lge\u201d niteli\u011findeki ger\u00e7ekli\u011finden s\u0131yr\u0131larak akl\u00ee ve ilah\u00ee hakikate y\u00f6nelir. Ancak hocam\u0131z\u0131n vurgulad\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019da bu s\u00fcre\u00e7 yaln\u0131zca epistemolojik bir ayd\u0131nlanma de\u011fil, ayn\u0131 zamanda ontolojik ve ahl\u00e2k\u00ee bir y\u00fckseli\u015ftir. Bu y\u00f6n\u00fcyle \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n anlat\u0131m\u0131, Platon\u2019un alegorisini a\u015farak daha kapsaml\u0131 bir insan tasavvuru ortaya koymaktad\u0131r. Hocam\u0131z\u0131n son olarak tahlil etti\u011fi Salaman ve Absal hik\u00e2yesi, ak\u0131l ile \u015fehvet aras\u0131ndaki m\u00fccadeleyi konu edinir. Hik\u00e2yede Absal akl\u0131 ve bilgiyi temsil ederken, Salaman\u2019\u0131n kar\u0131s\u0131 bedeni arzular\u0131 temsil eder. Bu durum, insan\u0131n i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131nda s\u00fcrekli var olan ahl\u00e2k\u00ee gerilimi ortaya koyar.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z bu hik\u00e2yeyi din\u00ee ba\u011flamla da ili\u015fkilendirerek Hz. Yusuf k\u0131ssas\u0131na dikkat \u00e7ekti. \u201cSemadan gelen ilah\u00ee \u0131\u015f\u0131k\u201d ifadesi, ilah\u00ee yard\u0131m\u0131n ve akl\u0131n korunmas\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesi olarak yorumland\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Bu noktada Nas\u00eer\u00fcddin T\u00fbs\u00ee\u2019nin yorumu ele al\u0131nd\u0131:
Absal \u2192 teorik ak\u0131l
Salaman \u2192 nat\u0131k nefis
E\u015fi \u2192 nefs-i emm\u00e2re olarak de\u011ferlendirildi. Akl\u0131n arzular kar\u015f\u0131s\u0131ndaki direnci, insan\u0131n yetkinle\u015fme s\u00fcrecinin temeli olarak de\u011ferlendirildi.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z dersin sonunda, \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n bu hik\u00e2yeleri yaln\u0131zca edeb\u00ee metinler olarak de\u011fil, felsef\u00ee sistemini sembolik bir dil arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ifade eden metinler olarak kaleme ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131. Bu hik\u00e2yelerde ortak olarak i\u015flenen tema, insan\u0131n duyusal olandan akl\u00ee olana ve oradan ilah\u00ee hakikate do\u011fru y\u00fckseli\u015fidir.<\/p>\n\n\n\n
Bu ba\u011flamda:
Hayy b. Yakzan \u2192 epistemolojik ve ontolojik uyan\u0131\u015f
Ris\u00e2let\u00fc\u2019t-Tayr \u2192 nefsin ar\u0131nmas\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi
Salaman ve Absal \u2192 ahl\u00e2k\u00ee m\u00fccadele ve nefs terbiyesi<\/p>\n\n\n\n
\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n metaforik hik\u00e2yelerinin; insan\u0131n ak\u0131l, nefs ve hakikat aras\u0131ndaki ili\u015fkisini \u00e7ok katmanl\u0131 bi\u00e7imde ele alan, hem etik hem metafizik boyutlar\u0131 i\u00e7eren g\u00fc\u00e7l\u00fc metinler oldu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015f olduk.<\/p>\n\n\n\n
Prof. Dr. M\u00fcfit Selim Saruhan Hocam\u0131z bu haftan\u0131n dersinde \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n \u00fc\u00e7 k\u0131sa metaforik hik\u00e2yesini ele ald\u0131: Hayy b. Yakzan, Salaman ve Absal ve Ris\u00e2let\u00fc\u2019t-Tayr. Derse metafor, istiare ve retorik kavramlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayarak ba\u015flayan hocam\u0131z, filozoflar\u0131n neden metaforik anlat\u0131m\u0131 tercih ettikleri sorusunu tart\u0131\u015ft\u0131. Metaforun \u00f6zellikle metafizik ve ontolojik hakikatleri do\u011frudan ifade etmenin g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu durumlarda, hakikati … <\/p>\n