Bu haftaki dersinde M\u00fcfit Selim Saruhan Hocam\u0131z, \u0130bn Miskeveyh\u2019in el-Fevz\u00fc\u2019l-Asgar adl\u0131 eserini kaynaklar\u0131, y\u00f6ntemi ve etkileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan tahlil etti. Hocam\u0131z, \u0130bn Miskeveyh denilince genellikle akla Tehz\u00eeb\u00fc\u2019l-Ahl\u00e2k eserinin geldi\u011fini, ancak onun metafizik alandaki temel eserlerinden biri olan el-Fevz\u00fc\u2019l-Asgar\u2019\u0131n\u0131n daha az bilindi\u011fini, ve bu eserin d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminin anla\u015f\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece kurucu bir metin oldu\u011funu \u00f6zellikle vurgulad\u0131. Ahlak konusunun bu derste al\u0131nmayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen hocam\u0131z ders boyunca, onun as\u0131l felsef\u00ee derinli\u011finin ahlak kadar metafizik, kozmoloji ve n\u00fcb\u00fcvvet teorisinde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131n\u0131 dile getirdi.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z\u0131n de\u011findi\u011fi \u00f6nemli bir husus, el-Fevz\u00fc\u2019l-Asgar\u2019\u0131n klasik bir metafizik risale olmas\u0131n\u0131n \u00f6tesinde, farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce geleneklerini uzla\u015ft\u0131rma \u00e7abas\u0131 ta\u015f\u0131yan bir \u201centelekt\u00fcel sentez metni\u201d oldu\u011fudur. Bu y\u00f6n\u00fcyle eser, hem Antik Yunan felsefesinin (\u00f6zellikle Aristoteles\u00e7i ve Yeni Efl\u00e2tuncu \u00e7izgi) hem de \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin temel problemlerini bir arada ele alan \u00f6zg\u00fcn bir \u00e7al\u0131\u015fma olarak de\u011ferlendirildi.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z\u0131n \u00f6zellikle \u00fczerinde durdu\u011fu dikkat \u00e7ekici buldu\u011fumuz noktalardan biri, Miskeveyh\u2019in Tanr\u0131 i\u00e7in selb\u00ee (negatif) y\u00f6ntemi merkeze almas\u0131d\u0131r. Miskeveyh\u2019e g\u00f6re Tanr\u0131\u2019y\u0131 \u201cne oldu\u011fu\u201d \u00fczerinden tan\u0131mlamak yerine \u201cne olmad\u0131\u011f\u0131\u201d \u00fczerinden d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir. Hocam\u0131z bu yakla\u015f\u0131m\u0131, antropomorfizme d\u00fc\u015fmeme \u00e7abas\u0131yla ili\u015fkilendirerek, bunun \u0130slam felsefesinde olduk\u00e7a bilin\u00e7li bir metafizik tav\u0131r oldu\u011funu belirtti.<\/p>\n\n\n\n
Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 hem \u201capa\u00e7\u0131k\u201d hem de \u201ckavranamaz\u201dd\u0131r. Hocam\u0131z bu paradoksu \u00f6zellikle vurgulayarak, \u201ca\u015f\u0131r\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131n bir t\u00fcr gizlilik do\u011furdu\u011fu\u201d \u015feklindeki ifadeyi metnin en \u00e7arp\u0131c\u0131 c\u00fcmlelerinden biri olarak de\u011ferlendirdi.<\/p>\n\n\n\n
\u0130bn Miskeveyh metafizi\u011finin en anahtar kavram\u0131 harekettir. Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u201chareket etmeyen ilk hareket ettirici\u201d olarak evreni a\u00e7\u0131klamas\u0131nda temel ilke; de\u011fi\u015fen her \u015fey hareket ederken Tanr\u0131 de\u011fi\u015fmeyen mutlak sebep olarak kalmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ayn\u0131 kavram, evrim anlay\u0131\u015f\u0131nda varl\u0131klar\u0131n a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya do\u011fru yetkinle\u015fmesini (irtik\u00e2) a\u00e7\u0131klayan dinamik bir s\u00fcre\u00e7 olarak i\u015flev g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan ve peygamberlik ba\u011flam\u0131nda ise hareket, nefsin ak\u0131ldan hayale do\u011fru y\u00fckseli\u015fiyle hakikatin kavranmas\u0131 ve peygamberde bu hakikatin duyusal temsillere d\u00f6n\u00fc\u015fmesi s\u00fcrecini a\u00e7\u0131klar. Bu \u00e7er\u00e7evede Tanr\u0131: Hareket etmeyen hareket ettirici, Cisim olmayan, Mutlak birlik ve ezelilik sahibi varl\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Miskeveyh\u2019e g\u00f6re hareket delili, Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispatta en temel ve de\u011ferli metottur. Hocam\u0131z, Miskeveyh\u2019in burada Aristoteles\u2019in hareket delilini \u0130slam\u00ee bir metafizik dil i\u00e7inde yeniden yorumlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etti.<\/p>\n\n\n\n
Dersin en \u00f6nemli tart\u0131\u015fma ba\u015fl\u0131klar\u0131ndan biri, Miskeveyh\u2019in sud\u00fbr teorisi ile yoktan yaratma anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 uzla\u015ft\u0131rma giri\u015fimi oldu. Hocam\u0131z bu noktada metni kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bir \u015fekilde analiz ederek, Miskeveyh\u2019in F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019den etkilendi\u011fini ancak onun sistemini birebir tekrar etmedi\u011fini vurgulad\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z ayr\u0131ca hi\u00e7bir teorinin d\u0131\u015flanmamas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yledi. Bir bitki, bir b\u00f6cek, insan veya y\u0131ld\u0131z\u0131n var oldu\u011funu inkar edemedi\u011fimiz gibi var olu\u015f yarat\u0131l\u0131\u015f s\u00fcre\u00e7lerinin de farkl\u0131 oldu\u011funu hat\u0131rdan \u00e7\u0131karmamam\u0131z gerekti\u011fini dile getirdi.<\/p>\n\n\n\n
Miskeveyh, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte birbirine z\u0131t olan \u00fc\u00e7 a\u00e7\u0131klamay\u0131 ayn\u0131 sistem i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r:
\u2022\u2060 \u2060Yoktan yaratma (\u0130slam\u00ee \u00e7izgi)
\u2022\u2060 \u2060Sud\u00fbr (Yeni Efl\u00e2tuncu gelenek)
\u2022\u2060 \u2060Evrimsel y\u00fckseli\u015f (kozmolojik geli\u015fim fikri)
Hocam\u0131z bu durumu \u201cuzla\u015fmaz gibi g\u00f6r\u00fcnen teorilerin bilin\u00e7li bir \u015fekilde yan yana getirilmesi\u201d olarak de\u011ferlendirdi ve bunun Miskeveyh\u2019in felsef\u00ee cesaretini g\u00f6sterdi\u011fini belirtti.<\/p>\n\n\n\n
Bu ba\u011flamda evren
\u2022\u2060 \u2060Tanr\u0131\u2019dan ta\u015fan (feyz eden),
\u2022\u2060 \u2060ayn\u0131 zamanda Tanr\u0131 taraf\u0131ndan yoktan yarat\u0131lan,
\u2022\u2060 \u2060hiyerar\u015fik bir varl\u0131k d\u00fczeni i\u00e7inde y\u00fckselen bir yap\u0131 olarak tasvir edilir.
Bu \u00e7ok katmanl\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n, klasik \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde nadir g\u00f6r\u00fclen bir sentez oldu\u011fu hocam\u0131z taraf\u0131ndan \u00f6zellikle vurguland\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Dersin en dikkat \u00e7ekici b\u00f6l\u00fcmlerinden biri de Miskeveyh\u2019in evrim tekam\u00fcl anlay\u0131\u015f\u0131 oldu. Hocam\u0131z, modern biyolojik evrim teorisinden farkl\u0131 olarak burada s\u00f6z konusu olan\u0131n ontolojik ve hiyerar\u015fik bir y\u00fckseli\u015f (irtik\u00e2) oldu\u011funu belirtti.
Miskeveyh, sisteminde evrim i\u00e7in nitelenen yeni bir kavram bulmaktay\u0131z. Bu kavram, irtika’d\u0131r ve bu kelimenin \u0130bn Miskeveyh taraf\u0131ndan \u00f6zenle se\u00e7ildi\u011fi ortadad\u0131r. Bir y\u00fckselmeyi ifade etmektedir. \u0130bn Miskeveyh\u2019teki evrim yatay bir biyolojik evrimden ziyade a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya do\u011fru, yetkinli\u011fe do\u011fru terakki etmesiyle ili\u015fkilidir. Bir t\u00fcr evrimden s\u00f6z eden ve bunu a\u00e7\u0131klayan \u0130bn Miskeveyh\u2019e g\u00f6re cans\u0131zlar, bitkiler, hayvanlar ve insanlardan olu\u015fan bir s\u0131ralanmada k\u00e2mil insanla melek aras\u0131nda bir \u00f6zde\u015fle\u015ftirmeye gider. Her t\u00fcr kendi i\u00e7inde s\u0131n\u0131rs\u0131z bir evrimle\u015fme g\u00f6sterebilir. Fakat bu evrimle\u015fme s\u00fcrecinde ba\u015fka bir t\u00fcre d\u00f6n\u00fc\u015fme yoktur.
Miskeveyh\u2019in evrim anlay\u0131\u015f\u0131: Yatay de\u011fil dikeydir; t\u00fcrler aras\u0131 rastlant\u0131sal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm de\u011fil, yetkinli\u011fe do\u011fru ilah\u00ee y\u00f6nlendirilmi\u015f bir y\u00fckseli\u015ftir.
Hocam\u0131z bu noktada \u00f6zellikle \u015fu s\u0131ralamay\u0131 analiz etti:<\/p>\n\n\n\n
Maden \u2192 Bitki \u2192 Hayvan \u2192 \u0130nsan \u2192 Melek<\/p>\n\n\n\n
Ara formlar (\u00f6rne\u011fin mercan, hurma, maymun) bu ge\u00e7i\u015fleri a\u00e7\u0131klayan kritik halkalar olarak de\u011ferlendirildi. Ancak bunun Darwinci anlamda bir evrim de\u011fil, ilahi hikmetin a\u015famal\u0131 tecellisi oldu\u011fu \u00f6zellikle vurguland\u0131.
\u0130bn Miskeveyh\u2019e g\u00f6re nefs, bedenden ba\u011f\u0131ms\u0131z ve akl\u00ee y\u00f6n\u00fcyle hakikati kavrayabilen bir cevherdir.<\/p>\n\n\n\n
Mutluluk, nefsin duyusal olandan ar\u0131narak akl\u00ee ve ilah\u00ee hakikatlere y\u00f6nelmesiyle ger\u00e7ekle\u015fen kal\u0131c\u0131 bir yetkinlik halidir.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6l\u00fcms\u00fczl\u00fck ise nefsin cisman\u00ee yap\u0131ya ba\u011fl\u0131 olmamas\u0131 nedeniyle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi ve akl\u00ee kem\u00e2l \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde ebed\u00ee bir hayata ula\u015fmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z\u0131n en \u00e7ok \u00fczerinde durdu\u011fu konulardan biri de n\u00fcb\u00fcvvet meselesi oldu. Miskeveyh\u2019e g\u00f6re peygamberlik, sadece din\u00ee bir kurum de\u011fil, ayn\u0131 zamanda epistemolojik bir zorunluluktur.<\/p>\n\n\n\n
Miskeveyh, filozof ile peygamberi kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya koymaz; aksine ayn\u0131 hakikatin iki farkl\u0131 idrak bi\u00e7imi olarak de\u011ferlendirir.<\/p>\n\n\n\n
Filozof \u2192 ak\u0131l yoluyla hakikati kavrar.
Peygamber \u2192 feyz yoluyla, hayal g\u00fcc\u00fc arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla hakikati temsil eder.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z bu noktada \u00f6zellikle muhayyile teorisini analiz ederek, peygamberin soyut hakikatleri somut imgeler halinde alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etti. Bu yakla\u015f\u0131m, din ile felsefe aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fma de\u011fil, tamamlay\u0131c\u0131l\u0131k ili\u015fkisi kuran bir model ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Miskeveyh, peygamberlik konusunda a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda kendinden \u00f6nceki filozoflardan farkl\u0131 olarak, hareket ve \u015fekil kavramlar\u0131n\u0131 felekle olan irtibatlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirmektedir.<\/p>\n\n\n\n
F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019de yo\u011fun bir \u015fekilde yer alan filozof ve sahte filozof tasvirleri, \u0130bn Miskeveyh terminolojisinde peygamberle, peygamberane tav\u0131r tak\u0131nmaya \u00e7al\u0131\u015fan sahte ki\u015fiyi (mutenebbi) nitelemeye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Peygamberi, olgun filozoftan y\u00fcksek g\u00f6rerek F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019den ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z dersin sonunda el-Fevz\u00fc\u2019l-Asgar\u2019\u0131n \u00fc\u00e7 temel eksen etraf\u0131nda okunmas\u0131 gerekti\u011fini belirtti:
1.\u2060 \u2060Tanr\u0131\u2019n\u0131n a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve selb\u00ee teoloji
2.\u2060 \u2060Evrenin hiyerar\u015fik ve \u00e7ok katmanl\u0131 yap\u0131s\u0131
3.\u2060 \u2060\u0130nsan ve peygamberlik \u00fczerinden bilginin farkl\u0131 tezah\u00fcrleri<\/p>\n\n\n\n
el-Fevz\u00fc\u2019l-Asgar Sadece metafizik bir metin de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bir uzla\u015ft\u0131rma projesidir. Farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce geleneklerini bir araya getirirken kesin h\u00fck\u00fcmler vermek yerine, onlar\u0131 birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnmeye a\u00e7mas\u0131, hocam\u0131z\u0131n da ifade etti\u011fi gibi, \u201cfelsefenin son s\u00f6z s\u00f6ylemeyen do\u011fas\u0131na\u201d i\u015faret etmektedir.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Bu haftaki dersinde M\u00fcfit Selim Saruhan Hocam\u0131z, \u0130bn Miskeveyh\u2019in el-Fevz\u00fc\u2019l-Asgar adl\u0131 eserini kaynaklar\u0131, y\u00f6ntemi ve etkileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan tahlil etti. Hocam\u0131z, \u0130bn Miskeveyh denilince genellikle akla Tehz\u00eeb\u00fc\u2019l-Ahl\u00e2k eserinin geldi\u011fini, ancak onun metafizik alandaki temel eserlerinden biri olan el-Fevz\u00fc\u2019l-Asgar\u2019\u0131n\u0131n daha az bilindi\u011fini, ve bu eserin d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminin anla\u015f\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece kurucu bir metin oldu\u011funu \u00f6zellikle vurgulad\u0131. … <\/p>\n