Bu haftaki dersimizde Hadi Adanal\u0131 Hocam\u0131z, erdem ahlak\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde inan\u00e7 ile ahlak aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi ele ald\u0131. Bu ba\u011flamda \u201cinan\u00e7 yaln\u0131zca teorik bir tasdikten mi ibarettir yoksa inan\u00e7lar\u0131n ahlaki hayat\u0131m\u0131z\u0131 bi\u00e7imlendiren pratik ve normatif boyutlar\u0131 da var m\u0131d\u0131r?\u201d sorusu \u00fczerinde durdu. Hocam\u0131z, inanc\u0131n teorik yap\u0131s\u0131 ile ahlak\u0131n pratik hayattaki tezah\u00fcr\u00fc aras\u0131nda anlaml\u0131 bir irtibat\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik e\u011filimin, ahlak ve inanc\u0131 uzla\u015ft\u0131rma giri\u015fimlerinin kayna\u011f\u0131 oldu\u011funu ifade etti. Hocam\u0131z, inan\u00e7 ile ahlak aras\u0131ndaki bu irtibatta dilin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 merkezi \u00f6neme dikkat \u00e7ekerek hem \u0130slami ilimler gelene\u011finde hem de dini hayat\u0131n tatbikinde dilin kurucu bir i\u015flev \u00fcstlendi\u011fini belirtti. Bu ba\u011flamda s\u00f6z edim teorisini hat\u0131rlatarak, bir \u015feyi s\u00f6ylemenin \u00e7o\u011fu zaman yaln\u0131zca bilgi aktarmak anlam\u0131na gelmedi\u011fini, ayn\u0131 zamanda bir eylem ve kast i\u00e7erdi\u011fini belirtti. Bu noktada \u201camelden imandan bir c\u00fcz m\u00fcd\u00fcr?\u201d \u015feklindeki kel\u00e2mi tart\u0131\u015fman\u0131n ayn\u0131 zamanda ahlaki sorumluluklara y\u00f6nelik bir y\u00f6n\u00fcn\u00fcn oldu\u011funu hat\u0131rlatt\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Dersin devam\u0131nda Hocam\u0131z, bilginin \u00f6nemi ve \u00f6nceli\u011fi meselesi \u00fczerinde durarak bilginin \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde iki y\u00f6nden \u00f6ncelikli bir yere sahip oldu\u011funu belirti: (1) Hz. \u00c2dem k\u0131ssas\u0131nda insan varolu\u015funun bilgi y\u00f6n\u00fcyle meleklerden ayr\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, (2) ilk vahiy tecr\u00fcbesinde ise insana bilmedi\u011fini bildiren bir Allah tasavvurunun (Alak, 1-5) merkezde yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etti.
Bilginin \u201ctemellendirilmi\u015f do\u011fru inan\u00e7\u201d olarak tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlatarak, inanc\u0131n bilginin yeterli ko\u015fulu olmasa da onsuz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyecek temel bir bile\u015feni oldu\u011funu s\u00f6yledi. G\u00fcndelik dilde bazen bilgi ile inanc\u0131 birbirinin z\u0131dd\u0131 gibi kullansak bile bir \u015feyi bildi\u011fimizi s\u00f6yledi\u011fimiz anda ayn\u0131 zamanda onun do\u011fru oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 da beyan etmi\u015f oldu\u011fumuzu belirtti.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z, buradan hareketle as\u0131l sorgulanmas\u0131 gerekenin \u201cAhlaki anlamda inan\u00e7lar\u0131m\u0131z bizi bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck alt\u0131na sokar m\u0131?\u201d sorusu oldu\u011funu belirtti. \u0130nanc\u0131n yaln\u0131z bireysel bir kanaat de\u011fil, ahlaki sorumluluk do\u011furan bir alan olarak ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermek amac\u0131yla William K. Clifford\u2019un me\u015fhur gemi \u00f6rne\u011fi \u00fczerinden konuyu a\u00e7t\u0131. Bir gemi sahibinin, gemisinin g\u00fcvenli olmad\u0131\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131 halde, bu inanc\u0131n\u0131 bast\u0131r\u0131p g\u00fcvenli oldu\u011funa kanaat getirerek, onu sefere \u00e7\u0131karmas\u0131 ve sefer esnas\u0131nda geminin batarak insanlar\u0131n hayatlar\u0131na m\u00e2l olmas\u0131ndan bu kimsenin ahlaken sorumlu olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusunu s\u0131n\u0131fa y\u00f6neltti. Clifford\u2019a g\u00f6re bu durumda gemi sahibi ahlaken sorumludur. Arg\u00fcman\u0131n\u0131n ikinci a\u015famas\u0131nda Clifford\u2019a g\u00f6re, gemisi bu yolculuktan sa\u011f salim d\u00f6nse bile gemi sahibinin yine ayn\u0131 \u015fekilde ahlaki bak\u0131mdan sorumlu tutulmas\u0131 gerekti\u011fini savundu\u011funu ifade etti. Hocam\u0131z, Clifford\u2019un bu yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n \u201cher zaman, her yerde ve herkes i\u00e7in yeterli delil olmadan bir \u015feye inanman\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011fu\u201d neticesine vard\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaydetti.<\/p>\n\n\n\n
Bununla birlikte Hocam\u0131z, bu kat\u0131 delilcilik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n g\u00fcndelik hayattaki b\u00fct\u00fcn inan\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131 a\u00e7\u0131klamaya yetmeyebilece\u011fini de vurgulad\u0131. \u0130nsanlar\u0131n \u00e7o\u011fu zaman bu denli kesin ve eksiksiz delillendirme s\u00fcre\u00e7leriyle ya\u015famad\u0131klar\u0131n\u0131, inan\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7o\u011funun ba\u015fka inan\u00e7lar\u0131m\u0131zla, tecr\u00fcbelerimizle ve i\u00e7inde bulundu\u011fumuz ba\u011flamlarla \u015fekillendi\u011fini belirtti. Bu noktada William James\u2019in, Clifford\u2019un kat\u0131 delilci tutumuna itiraz ederek ger\u00e7ek hayatta pek \u00e7ok inanc\u0131n kesin ispatlarla de\u011fil tercihler, y\u00f6neli\u015fler ve tecr\u00fcbelerle olu\u015ftu\u011funu savundu\u011funu hat\u0131rlatt\u0131. Hocam\u0131z, delillerin yaln\u0131zca belirli bir anda \u00f6n\u00fcm\u00fcze konulan veriler mi oldu\u011fu (senkronik), yoksa zaman i\u00e7inde olu\u015fan bir s\u00fcre\u00e7 mi te\u015fkil etti\u011fi (diyakronik) sorusunun, inan\u00e7-ahlak ili\u015fkisini anlamak bak\u0131m\u0131ndan son derece \u00f6nemli oldu\u011funu ifade etti.<\/p>\n\n\n\n
Dersin bu k\u0131sm\u0131nda Hocam\u0131z, \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde de delil meselesi etraf\u0131nda farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n bulundu\u011funu belirtti. Bir\u00e7ok \u0130slam filozofunun delile ve temellendirmeye b\u00fcy\u00fck \u00f6nem verdi\u011fini, ancak delilin inan\u00e7la ili\u015fkisi ba\u011flam\u0131nda gelenek i\u00e7inde tek bir yakla\u015f\u0131m\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etti. \u0130nanc\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kat\u0131 bir delilcilikle a\u00e7\u0131klanamad\u0131\u011f\u0131 durumlarda daha pragmatik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n devreye girebildi\u011fini, inan\u00e7-delil ili\u015fkisinin en u\u00e7 noktas\u0131nda ise fideizmin yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti. Bununla birlikte gerek\u00e7esiz ve temelsiz bir fideist inan\u00e7 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesine b\u00fct\u00fcn\u00fcyle yabanc\u0131 oldu\u011funu vurgulad\u0131. Atalar dinine k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne ba\u011flanman\u0131n, temelsiz taklidin ve ki\u015finin kendisini aldatmas\u0131na yol a\u00e7an sahte inan\u00e7 bi\u00e7imlerinin Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de ele\u015ftirilmesinin de bu sebeple son derece anlaml\u0131 oldu\u011funu belirtti. Bu \u00e7er\u00e7evede Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019in hem inananlar\u0131 hem de inanmayanlar\u0131 ahlaki m\u00fceyyideleri olan bir sorumluluk alan\u0131 i\u00e7inde de\u011ferlendirdi\u011fini ifade etti.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z daha sonra delliler ile irtibatl\u0131 olarak inanc\u0131n iradi boyutu meselesi \u00fczerinde durdu. \u0130nan\u00e7 ile ahlak aras\u0131nda bu kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ili\u015fki kurdu\u011fumuz \u015fu durumda inanc\u0131n bir y\u00f6n\u00fcyle iradeyle de ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011funu belirtti. Bununla birlikte b\u00fct\u00fcn inan\u00e7lar\u0131n ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde iradeye a\u00e7\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlatarak, \u201c2+2=4\u201d \u00f6nermesine ili\u015fkin inanc\u0131m\u0131z\u0131n neredeyse irade d\u0131\u015f\u0131 bir kesinlik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131, insan\u0131n kendisini zorlayarak bile bunun tersine inanmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmedi\u011fini ifade etti. Bu \u00f6rnek \u00fczerinden baz\u0131 inan\u00e7lar\u0131n kolayl\u0131kla iradi m\u00fcdahaleye a\u00e7\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, fakat buna ra\u011fmen \u00f6zellikle Allah inanc\u0131nda teklifin ve sorumlulu\u011fun devreye girdi\u011fini, nitekim bu t\u00fcr inan\u00e7larda hi\u00e7bir iradi boyut bulunmamas\u0131 durumunda din\u00ee teklifin anlam\u0131n\u0131 yitirece\u011fini ifade etti. Bu ba\u011flamda atalar\u0131n\u0131n dinine ba\u011fl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen kimselerin de asl\u0131nda yaln\u0131zca pasif bir \u015fekilde miras\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmediklerini, ayn\u0131 zamanda o ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 devam ettiren bir irade beyan\u0131nda bulunduklar\u0131n\u0131 belirtti.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z, dil ile irade aras\u0131ndaki ili\u015fkinin burada yeniden \u00f6nem kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayarak, baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin kabulde ve beyanda irade bulundu\u011fu gibi imanda da bir t\u00fcr iradi boyut bulundu\u011funu iddia ettiklerini aktard\u0131. Bununla birlikte inanc\u0131n yaln\u0131zca anl\u0131k ve senkronik bir hadise olarak de\u011fil, zaman i\u00e7inde olu\u015fan diyakronik bir s\u00fcre\u00e7 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gerekti\u011fini de belirtti. \u0130nsan, bir anda b\u00fct\u00fcn ge\u00e7mi\u015finden soyunarak mevcut inanc\u0131n\u0131 kolayca terk edemeyebilir, zira inan\u00e7 \u00e7o\u011fu zaman uzun bir zaman i\u00e7inde olu\u015fur. Ancak Hocam\u0131z buna kar\u015f\u0131l\u0131k, kimi zaman baz\u0131 ani ve hayati tecr\u00fcbelerin insan\u0131n b\u00fct\u00fcn de\u011fer d\u00fcnyas\u0131n\u0131 alt \u00fcst ederek inan\u00e7ta h\u0131zl\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere yol a\u00e7abildi\u011fini de hat\u0131rlatt\u0131. \u00d6zellikle ihtida \u00f6rneklerinde g\u00f6r\u00fclebildi\u011fi \u00fczere, ki\u015finin bir anda bilgi, inan\u00e7 ve irade ili\u015fkisini yeniden kurabildi\u011fini ifade etti.<\/p>\n\n\n\n
Hocam\u0131z inanc\u0131n, bilgi, delil, irade ve ahlaki sorumluluk aras\u0131nda kurulan \u00e7ok katmanl\u0131 ili\u015fki i\u00e7erisinde ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini vurgulayarak dersi tamamlad\u0131. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki hafta ise Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019deki imanla ilgili ayetler \u00fczerinden bu tart\u0131\u015fmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrece\u011fimizi ifade etti.<\/p>\n\n\n\n
Bu haftaki dersimizde Hadi Adanal\u0131 Hocam\u0131z, erdem ahlak\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde inan\u00e7 ile ahlak aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi ele ald\u0131. Bu ba\u011flamda \u201cinan\u00e7 yaln\u0131zca teorik bir tasdikten mi ibarettir yoksa inan\u00e7lar\u0131n ahlaki hayat\u0131m\u0131z\u0131 bi\u00e7imlendiren pratik ve normatif boyutlar\u0131 da var m\u0131d\u0131r?\u201d sorusu \u00fczerinde durdu. Hocam\u0131z, inanc\u0131n teorik yap\u0131s\u0131 ile ahlak\u0131n pratik hayattaki tezah\u00fcr\u00fc aras\u0131nda anlaml\u0131 bir irtibat\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik … <\/p>\n