\u0130DE\u2019de bu hafta, Prof. Dr. Mehmet G\u00f6rmez\u2019in us\u00fbl ve metodoloji dersi kapsam\u0131nda \u201cMak\u00e2s\u0131du\u2019l-Ahlak\u201d \u00e7er\u00e7evesinde rahm\u00e2ni ahlak konusu i\u015flendi.<\/p>\n\n\n\n
\u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde ahlak sadece mak\u00e2s\u0131d de\u011fil mak\u00e2s\u0131du\u2019l-mak\u00e2s\u0131tt\u0131r. Yani gayelerin gayesidir. Ahlak bir kemal meselesi de\u011fil bir beka meselesidir.<\/p>\n\n\n\n
Mak\u00e2s\u0131d-ahlak ili\u015fkisi \u00fc\u00e7 a\u00e7\u0131dan ele al\u0131n\u0131r: Birincisi, ahlaki davran\u0131\u015flar\u0131n gayelerinin ele al\u0131nmas\u0131d\u0131r. Ni\u00e7in merhametli olmak gerekiyor? Ni\u00e7in \u00f6zverili olmak gerekiyor? Bunlar\u0131 yapabilmek i\u00e7in de\u011fer kavram\u0131na ve de\u011ferler felsefesine sahip olmam\u0131z gerekmektedir; \u00e7\u00fcnk\u00fc davran\u0131\u015f\u0131 ahlaki k\u0131lan de\u011ferdir. \u0130kincisi, ahlak\u0131n gayelerin gayesi olarak ele al\u0131nmas\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Taha Abdurrahman buna \u201ctahliku\u2019l-mak\u00e2s\u0131d\u201d demektedir. Yani gayeleri ahlakile\u015ftirmektir, gayelerin ahlaki temelini bulmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130slam medeniyetinde ahlak kuramlar\u0131; f\u0131kh\u0131n, kelam\u0131n ve tasavvufun i\u00e7erisindedir. Ancak zamanla f\u0131kh\u0131n sadece emir ve yasaklar \u00fczerine bina edilmesiyle, ahlaki zeminden kopu\u015flar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Kelam ilmi, h\u00fcs\u00fcn-kubuh tart\u0131\u015fmalar\u0131na bo\u011fuldu\u011fu i\u00e7in b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir ahlak felsefesi ortaya koymakta zorlanm\u0131\u015ft\u0131r. Tasavvuf ise \u015feyh-m\u00fcrid adab\u0131na indirgenerek evrensel bir ahlak kuram\u0131 geli\u015ftirmekte yetersiz kalm\u0131\u015ft\u0131r.
\u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bug\u00fcn kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu en temel mesele, ahlak\u0131n bir kuvvet olarak etkisini kaybetmesidir. Bir kesim \u2018g\u00fcc\u00fcn ahlak\u0131n\u0131\u2019 yitirirken, bizler de genel anlamda \u2018ahlak\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc\u2019 kaybediyoruz. M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n d\u00fcnyada kendilerini yeniden \u2018\u00fcst\u00fcn\u2019 bir model olarak takdim edebilmelerinin yeg\u00e2ne yolu, ahlaki \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc yeniden tesis etmektir. Ancak bu ahlaki \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ku\u015fanarak g\u00fcce talip oldu\u011fumuzda di\u011ferlerinden fark\u0131m\u0131z ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n\n\n\n
Mak\u00e2s\u0131d-ahlak ili\u015fkisinin iki tasnifi vard\u0131r: Birincisi, k\u00fclliyat-\u0131 hamsedir. Bu k\u00fclliyat-\u0131 hamsenin her birinin sadece f\u0131khi boyutu yoktur; ahlaki boyutu da vard\u0131r. \u0130kinci tasnif ise zar\u00fbriyy\u00e2t, h\u00e2ciyat ve tahs\u00eeniyy\u00e2tt\u0131r. Taha Abdurrahman\u2019\u0131n ikinci tasnife itiraz\u0131 vard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu tasnifte ahlak, yaln\u0131zca tahs\u00eeniyy\u00e2ta dahil edilmektedir. O\u2019na g\u00f6re ahlak, gayelerin \u00fczerine eklenen bir s\u00fcs de\u011fil; bizzat gayelerin temelini olu\u015fturan kurucu bir cevherdir. Bu sebeple o, gayelerin ahlakile\u015ftirilmesi (tahliku\u2019l-mak\u00e2s\u0131d) gerekti\u011fini savunarak ahlak\u0131 hiyerar\u015finin en tepesine yerle\u015ftirir.<\/p>\n\n\n\n
Ahlak\u0131n be\u015f temel boyutta yeniden temellendirilmesi gerekmektedir:
\u2022\u0130nsan-Ahlak \u0130li\u015fkisi: \u0130nsan\u0131 di\u011fer canl\u0131 t\u00fcrlerinden ay\u0131ran temel fakt\u00f6r ahlakt\u0131r. Bu varolu\u015fsal ger\u00e7eklik, \u201cAhlakl\u0131y\u0131m, o halde var\u0131m,\u201d ilkesiyle m\u00fch\u00fcrlenmelidir.
\u2022Din-Ahlak \u0130li\u015fkisi: Ahlak dindir, din ise ahlakt\u0131r. Bu kopmaz ba\u011f\u0131n mahiyeti, g\u00fcncel ihtiya\u00e7lar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yeniden tan\u0131mlanmal\u0131d\u0131r.
\u2022Bilgi-Ahlak \u0130li\u015fkisi: Ahlak, bilginin sadece incelenen bir nesnesi de\u011fil; bilginin nihai gayesi ve meyvesi olarak yeniden ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r.
\u2022\u0130slami \u0130limler ile \u0130li\u015fki: Ahlak\u0131n; f\u0131k\u0131h, kelam ve tasavvuf gibi \u0130slami ilimlerle olan organik ba\u011f\u0131 ve bu ilimlerin merkezindeki konumu yeniden tesis edilmelidir.
\u2022Dijitalle\u015fme ile \u0130li\u015fki: Ahlak\u0131n dijitalle\u015fen d\u00fcnya ve teknoloji ile kurdu\u011fu ili\u015fki yeniden analiz edilmelidir.<\/p>\n\n\n\n
Ahlak-mak\u00e2s\u0131d ili\u015fkisinin yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 iki kavram vard\u0131r: \u201cMaslahat\u201d ve \u201c\u0130stihsan\u201d. Bu iki kavram, ahlak ile f\u0131kh\u0131 bulu\u015fturan ortak zemindir. Ancak f\u0131khi y\u00f6n\u00fcn\u00fcn a\u011f\u0131r basmas\u0131yla maslahat kavram\u0131 zaman zaman fayda ve menfaat olarak anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130stihsan da sadece k\u0131yas\u0131 terk olarak anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Oysa maslahat ve istihsan kavramlar\u0131, hem mak\u00e2s\u0131d-ahlak ili\u015fkisini hem de f\u0131k\u0131h-ahlak ili\u015fkisini birle\u015ftiren \u00f6nemli iki kavramd\u0131r. Bu iki kavram\u0131n da yeni f\u0131khi ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7erisinde yeniden ele al\u0131nmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Taha Abdurrahman\u2019\u0131n amel teorisi; fiil, niyet ve k\u0131ymet (de\u011fer) unsurlar\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne dayanmaktad\u0131r. Ona g\u00f6re her fiil bizatihi bir amel niteli\u011fi ta\u015f\u0131maz; bir d\u0131\u015fsal hareketin amele d\u00f6n\u00fc\u015febilmesi i\u00e7in \u00f6ncelikle bilin\u00e7li bir niyet ve h\u00fcr bir iradeyle ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi, ard\u0131ndan ahlaki bir de\u011fer ve gayeye (k\u0131ymet) matuf olmas\u0131 gerekir. Dolay\u0131s\u0131yla hakiki bir amel; maddi eylemin, zihni niyetin ve ahlaki de\u011ferin birlikte oldu\u011fu bir s\u00fcre\u00e7tir.<\/p>\n\n\n\n
Bu derste \u00fczerinde durulan iki \u00f6nemli kavram olan \u201cterh\u00eem\u00fc\u2019l-ahk\u00e2m\u201d ve \u201ctahliku\u2019l-mak\u00e2s\u0131d\u201d, hem f\u0131khi hem de ahlaki birer kuram\u0131 temsil etmektedir. Bu yakla\u015f\u0131mlar, \u00f6z\u00fc itibar\u0131yla h\u00fck\u00fcmleri merhamet, mak\u00e2s\u0131d\u0131 ise ahlak temeline dayand\u0131rma gayesi ta\u015f\u0131r. Tahliku\u2019l-mak\u00e2s\u0131d kavram\u0131n\u0131 bir \u00f6rnekle a\u00e7mak gerekirse; namaz\u0131n gayesi Allah\u2019a kulluk, kullu\u011fun gayesi O\u2019na yak\u0131nl\u0131k, yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131n gayesi ahireti kazanmak ve nihai gaye ise cennete nail olmakt\u0131r. Ancak bu zincirin halkalar\u0131n\u0131 birbirine ba\u011flayan temel ahlak ger\u00e7ekle\u015ftirilmedi\u011fi s\u00fcrece, s\u00f6z konusu gayelerin hi\u00e7birine hakiki manada ula\u015f\u0131lamaz.<\/p>\n\n\n\n
Terh\u00eem\u00fc\u2019l-ahk\u00e2m ise Allah\u2019\u0131n bildirdi\u011fi her h\u00fckm\u00fcn \u00f6z\u00fcnde ilahi bir rahmet bulundu\u011fu ger\u00e7e\u011fine dayan\u0131r. Bu kuram, \u015fer\u2019i her h\u00fckm\u00fc kendi \u201cRahm\u00e2n\u00ee\u201d asl\u0131yla anlamay\u0131 ve yorumlamay\u0131 esas al\u0131r. Allah, \u015feriat\u0131 H\u00e2kim s\u0131fat\u0131ndan \u00f6nce, her \u015feyi ku\u015fatan Rahm\u00e2n s\u0131fat\u0131 ile vazetmi\u015ftir; dolay\u0131s\u0131yla rahmetini yitiren bir h\u00fckm\u00fcn \u015fer\u2019i olma vasf\u0131 da zedelenir. Burada ama\u00e7 h\u00fckm\u00fc ortadan kald\u0131rmak de\u011fil, aksine her \u015fekl\u00ee h\u00fckm\u00fc kuru bir kanun olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p rahmet yasas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 haline getirmektir.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130DE\u2019de bu hafta, Prof. Dr. Mehmet G\u00f6rmez\u2019in us\u00fbl ve metodoloji dersi kapsam\u0131nda \u201cMak\u00e2s\u0131du\u2019l-Ahlak\u201d \u00e7er\u00e7evesinde rahm\u00e2ni ahlak konusu i\u015flendi. \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde ahlak sadece mak\u00e2s\u0131d de\u011fil mak\u00e2s\u0131du\u2019l-mak\u00e2s\u0131tt\u0131r. Yani gayelerin gayesidir. Ahlak bir kemal meselesi de\u011fil bir beka meselesidir. Mak\u00e2s\u0131d-ahlak ili\u015fkisi \u00fc\u00e7 a\u00e7\u0131dan ele al\u0131n\u0131r: Birincisi, ahlaki davran\u0131\u015flar\u0131n gayelerinin ele al\u0131nmas\u0131d\u0131r. Ni\u00e7in merhametli olmak gerekiyor? Ni\u00e7in \u00f6zverili olmak … <\/p>\n