\u0130DE\u2019de bu hafta, Prof. Dr. Mehmet G\u00f6rmez\u2019in us\u00fbl ve metodoloji dersi kapsam\u0131nda \u201cK\u00fclliyat-\u0131 Hamse\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 dersi ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n\n\n\n
K\u00fclliyat-\u0131 hamse ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lan bir konu olarak, bu be\u015f ilkenin (dini, can\u0131, akl\u0131, nesli ve mal\u0131 korumak) kendi aralar\u0131nda bir s\u0131ralamas\u0131n\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli \u00e2limler taraf\u0131ndan tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk defa literat\u00fcrde k\u00fclliyat-\u0131 hamseden bahseden Gazz\u00e2l\u00ee (\u00f6. 505\/1111) olmu\u015ftur. Bu s\u0131ralama iki ilke \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda gerekli olur. Buna g\u00f6re can\u0131n tehlikeye girdi\u011fi durumlarda din emniyetini ilgilendiren baz\u0131 hususlar\u0131n ihlaline ruhsat verilmektedir. Zira bir can\u0131n yok olmas\u0131, b\u00fct\u00fcn bunlardan daha menfi ve daha \u015fiddetlidir. Bunun bir istisnas\u0131 var o da zinad\u0131r. Zinan\u0131n zorlama alt\u0131nda dahi mubah say\u0131lmamas\u0131 sebebiyle; \u0131rz emniyetinin, can emniyetinden daha \u00fcst\u00fcn tutulmas\u0131d\u0131r. Burada ikrah ile zina helalle\u015fmez. Zira bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n \u0131rz\u0131 \u00e7i\u011fnenmi\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n
Fahreddin er-R\u00e2z\u00ee (\u00f6. 606\/1210), Gazz\u00e2l\u00ee\u2019den sonra bu be\u015f ilkenin hem hiyerar\u015fisini hem de bu maksatlar\u0131n i\u00e7 i\u00e7e nas\u0131l ge\u00e7ti\u011fini anlat\u0131r. Ona g\u00f6re, her bir maksad\u0131n di\u011ferine tercih edilmesi ba\u011flama g\u00f6re farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilir. Mesela cihad emrinde oldu\u011fu gibi dinin \u00f6yle ilkeleri vard\u0131r ki, can\u0131n dine feda edilmesi gerekebilir. Bu ba\u011flamda hangi ilkenin hangisine tercih edilece\u011fi konusunda farkl\u0131 tart\u0131\u015fmalar ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Seyfeddin el-\u00c2mid\u00ee (\u00f6. 631\/1233), a\u00e7\u0131k\u00e7a dinin neden candan \u00f6nce geldi\u011fi, nesil emniyetinin neden akl\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ti\u011fi gibi hususlar\u0131n gerek\u00e7elerini tart\u0131\u015fm\u0131\u015f ve bunlar\u0131n sebeplerini ortaya koymu\u015ftur. Sonraki us\u00fblc\u00fcler de \u00c2mid\u00ee\u2019nin bu yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 geni\u015f bi\u00e7imde tart\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.
\u015eeh\u00e2beddin Kar\u00e2f\u00ee (\u00f6. 684\/1285), K\u00e2r\u00e2f\u00ee\u2019nin bu konudaki \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131ndan biri, \u201c\u0131rz emniyetine\u201d dair yapt\u0131\u011f\u0131 ilavedir. Ona g\u00f6re \u201c\u0131rz\u201d, T\u00fcrk\u00e7edeki \u201cnamus\u201d anlam\u0131ndan ziyade, insan\u0131 insan k\u0131lan onur, \u015feref ve izzeti ifade etmektedir. Bu ba\u011flamda insan onurunun korunmas\u0131n\u0131, alt\u0131nc\u0131 bir ilke olarak be\u015f temel mak\u00e2s\u0131da ilave olarak eklemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n
S\u00fcbk\u00ee (\u00f6. 756\/1355), dinin candan \u00f6nce geldi\u011fini ifade eder. Din emniyetini di\u011fer t\u00fcm maksatlardan \u00f6nce geldi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir. O \u015f\u00f6yle demektedir: \u201c\u015e\u00fcphesiz din, en b\u00fcy\u00fck de\u011ferdir. Bu sebeple onun u\u011frunda can, mal ve di\u011fer maksatlar ikinci plana b\u0131rak\u0131l\u0131r. Bu s\u0131ralamalar belirlenirken, \u00e2limin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemin \u015fartlar\u0131 \u00f6nemli bir fakt\u00f6r olarak \u00f6ne \u00e7\u0131kar.<\/p>\n\n\n\n
Baz\u0131lar\u0131 can emniyetini di\u011fer t\u00fcm emniyetlerin \u00f6n\u00fcne koymu\u015f ve \u201chak\u201d kavram\u0131 \u00fczerinden tasnif yapm\u0131\u015flard\u0131r:
-Din yaln\u0131zca Allah\u2019\u0131n hakk\u0131d\u0131r.
-Di\u011ferleri ademo\u011flunun hakk\u0131d\u0131r.
-\u0130nsan hakk\u0131 Allah\u2019\u0131n hakk\u0131ndan \u00f6ncedir.
-\u00c7\u00fcnk\u00fc kul hakk\u0131, zorluk ve tavizsizlik \u00fczerine kuruluyken, Allah\u2019\u0131n hukuku yard\u0131m ve m\u00fcsamaha \u00fczerine bina edilmi\u015ftir.
-Allah, hakk\u0131n\u0131n ihlal edilmesinden zarar g\u00f6rmez.
-\u0130nsan hakk\u0131n\u0131 korumak, yerine getirilmemesi durumunda hak sahibinin (Allah\u2019\u0131n), zarar g\u00f6rmeyece\u011fi bir hakk\u0131 korumaktan daha \u00f6nceliklidir.<\/p>\n\n\n\n
Modern zamanlarda k\u00fclliyat-\u0131 hamseye yap\u0131lan ilaveler:
Bu ilaveleri ilk ba\u015flatan Tahir b. \u00c2\u015f\u00fbr\u2019dur (1879-1973). O, k\u00fclliyat-\u0131 hamseye \u00fc\u00e7 ilavede bulunmu\u015ftur. Bunlar: H\u00fcrriyet, toplumsal d\u00fczen ve insan onurudur. Asl\u0131nda bu \u00fc\u00e7 ilaveyi be\u015f k\u00fclli maksad\u0131n i\u00e7erisine yerle\u015ftirme imk\u00e2n\u0131 vard\u0131r. Ancak Tahir b. \u00c2\u015fur, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyan\u0131n ihtiyac\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak bu \u00fc\u00e7 ilkeyi ayr\u0131ca ilave etmeyi uygun g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. All\u00e2l el-F\u00e2s\u00ee (1910-1974), k\u00fclliyat-\u0131 hamseye ilave olarak adaleti ve insan onurunu koymaktad\u0131r. Yusuf Karad\u00e2v\u00ee (1926-2022), be\u015f ilkeye ilave olarak h\u00fcrriyet, adalet ve tek\u00e2f\u00fcl (dayan\u0131\u015fma) ilkelerini; Ahmed er-Rays\u00fbn\u00ee, insan onurunu, h\u00fcrriyeti ve \u015f\u00fbray\u0131 ilave etmektedir. Casir avde, h\u00fcrriyet, insan haklar\u0131 ve be\u015fer\u00ee kalk\u0131nmay\u0131 ilave etmektedir. Taha Abdurrahman ise, bir \u015fey ilave etmemektedir. Ancak b\u00fct\u00fcn bu k\u00fclliyat-\u0131 hamsenin gayesini ahlaka dayand\u0131rmaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu ilaveleri ge\u00e7mi\u015fi yok saymak de\u011fil, k\u00fclliyat-\u0131 hamsenin a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 yapmak bak\u0131m\u0131ndan son derece \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130DE\u2019de bu hafta, Prof. Dr. Mehmet G\u00f6rmez\u2019in us\u00fbl ve metodoloji dersi kapsam\u0131nda \u201cK\u00fclliyat-\u0131 Hamse\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 dersi ger\u00e7ekle\u015fti. K\u00fclliyat-\u0131 hamse ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lan bir konu olarak, bu be\u015f ilkenin (dini, can\u0131, akl\u0131, nesli ve mal\u0131 korumak) kendi aralar\u0131nda bir s\u0131ralamas\u0131n\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli \u00e2limler taraf\u0131ndan tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk defa literat\u00fcrde k\u00fclliyat-\u0131 hamseden bahseden Gazz\u00e2l\u00ee (\u00f6. 505\/1111) olmu\u015ftur. Bu … <\/p>\n