Mavera\u00fcnnehir Yaz Seminerleri\u2019nin ikinci g\u00fcn\u00fc, Prof. Dr. S\u00f6nmez Kutlu Hocam\u0131z\u0131n \u201cFarkl\u0131 \u0130slam Yorumlar\u0131n\u0131n Zihniyet \u00c7\u00f6z\u00fcmlemesi\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 dersiyle ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu derste S\u00f6nmez Hoca, mezhep ve yorum farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n nas\u0131l okunmas\u0131 ve de\u011ferlendirilmesi gerekti\u011fini ele alm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00f6z\u00fcm \u00fcreten ki\u015filere verilen \u201csahib\u00fc\u2019l-mezhep\u201d kavram\u0131 \u00fczerinde duran Hoca, sorunlar\u0131n ak\u0131l, g\u00fc\u00e7, tecr\u00fcbe, inziva ve \u00f6rg\u00fctlenme gibi farkl\u0131 yollarla \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fini \u00f6rneklendirmi\u015ftir. Buradan hareketle \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan sorunlar\u0131n ve sorular\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131n\u0131n da \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6sterdi\u011fini vurgulam\u0131\u015f, bu \u00e7e\u015fitlili\u011fin bir tehlike de\u011fil, aksine bir zenginlik oldu\u011funu ifade etmi\u015ftir. Konuyu temellendirmek amac\u0131yla \u00f6ncelikle dinin tan\u0131m\u0131n\u0131 yapan S\u00f6nmez Hoca dini; \u201cak\u0131l sahibi bireylerin hi\u00e7bir bask\u0131 alt\u0131nda kalmadan kendi iradeleriyle se\u00e7tikleri, d\u00fcnyada mutlulu\u011fa, ahirette ise ebed\u00ee saadete ula\u015ft\u0131ran ilahi bir kurum\u201d olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Dinin temel ama\u00e7lar\u0131n\u0131 can\u0131n, akl\u0131n, mal\u0131n, neslin ve dinin korunmas\u0131 olarak a\u00e7\u0131klarken, dinin hakikati g\u00f6stererek do\u011fruya ula\u015ft\u0131rmas\u0131 ve yol g\u00f6sterici olmas\u0131 gerekti\u011fini belirtmi\u015ftir. Dinin temel konular\u0131 inan\u00e7 (tevhid, n\u00fcb\u00fcvvet, ahiret), bireysel ve toplumsal ahlak, vakitleri belirlenmi\u015f ibadetler ve muamelattan olu\u015fmaktad\u0131r. \u0130slam dininin tamamlanma s\u00fcreci Hz. Peygamber\u2019in vefat\u0131ndan sonra de\u011fil, bizzat hayattayken ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Bu d\u00f6nemde sorunlar bilhassa vahiy, Hz. Peygamber\u2019in \u015fahsi g\u00f6r\u00fc\u015fleri veya isti\u015fare yoluyla \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulmu\u015ftur. Peygamber Efendimiz hayattayken bu sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc mezhep, tarikat veya cemaat gibi olu\u015fumlar ortaya \u00e7\u0131kmam\u0131\u015ft\u0131r; dolay\u0131s\u0131yla as\u0131l olan mezhepler de\u011fil, dinin kendisidir.<\/p>\n\n\n\n
Mezhep, birtak\u0131m siyasi, i\u00e7timai, iktisadi ve benzeri olaylar\u0131n, mezhep kurucusu kabul edilen \u015fah\u0131s ve ona uyanlar \u00fczerindeki fikr\u00ee, dini ve siyasi yans\u0131malar\u0131d\u0131r. \u0130tikadi ve siyasi ama\u00e7larla ortaya \u00e7\u0131kan, fikirler ve \u015fah\u0131slar etraf\u0131nda \u015fekillenen grupla\u015fmalara ise f\u0131rka ad\u0131 verilmektedir. F\u0131rkalar, \u0130slam\u2019\u0131 anlamak, a\u00e7\u0131klamak ve ya\u015famak amac\u0131yla te\u015fekk\u00fcl etmi\u015f fikri kurumlard\u0131r. Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de grupla\u015fmalara dair tespitler, Z\u00fcmer Suresi 18. ayette \u201cS\u00f6ylenenleri dinleyip de en g\u00fczeline uyan kullar\u0131m\u0131 m\u00fcjdele!\u201d, \u00c2l-i \u0130mr\u00e2n Suresi 103. ayette \u201cHep birlikte Allah\u2019\u0131n ipine s\u0131ms\u0131k\u0131 yap\u0131\u015f\u0131n, b\u00f6l\u00fcn\u00fcp par\u00e7alanmay\u0131n\u201d, En\u2019\u00e2m Suresi 159. ayette ise \u201cDinlerini b\u00f6l\u00fcp gruplara ayr\u0131lanlar\u201d ele\u015ftirilmesi \u015feklinde bir\u00e7ok ayette yer almaktad\u0131r. Bu bulgulardan hareketle, insanlar\u0131n farkl\u0131 mezhepleri kabullenebilmeleri i\u00e7in bir ihtilaf ahlak\u0131na sahip olmalar\u0131, g\u00f6r\u00fc\u015flerinde a\u015f\u0131r\u0131l\u0131ktan ka\u00e7\u0131narak \u0130slam\u2019\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc orta yolu benimsemeleri ve g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 dinin kendisiyle e\u015f tutmamalar\u0131 gerekti\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Mezhep olgusunun bireysel-psikolojik, siyasi, toplumsal ve dini olmak \u00fczere pek \u00e7ok sebebi bulunmaktad\u0131r. Sosyolojik a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda mezheplerin, toplumun manevi bir cephesini yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131; \u00e7evre, siyaset, \u0131rk ve kadim dinlerin etkilerini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu olu\u015fumlar \u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re asabiyetten do\u011fan Hadar\u00ee ve Bedev\u00ee ayr\u0131m\u0131n\u0131n bir sonucu olarak, kelam, tasavvuf ve felsefe gibi \u00e7e\u015fitli ilim dallar\u0131 \u00fczerinden veya Hz. Peygamber\u2019in \u00f6nceden haber verdi\u011fi 73 f\u0131rka hadisinin bir tecellisi olarak farkl\u0131 \u015fekillerde okunabilmektedir. Ayr\u0131ca \u015eehrist\u00e2n\u00ee\u2019nin yorumuyla \u015feytan\u0131n vesvesesi ve \u015f\u00fcpheye d\u00fc\u015f\u00fcrmesi \u015feklinde de\u011ferlendirilebilece\u011fi gibi, zihniyet yap\u0131s\u0131n\u0131n bir yans\u0131mas\u0131 olarak da g\u00f6r\u00fclebilmektedir.<\/p>\n\n\n\n
S\u00f6nmez Hoca\u2019ya g\u00f6re, hi\u00e7bir mezhep k\u00fcresel d\u00fczeyde mutlak bir do\u011fruluk iddia edemez; zira insan\u0131n psikolojik e\u011filimleri ve biricikli\u011fi bu noktada belirleyicidir. Ayn\u0131 zamanda bireyin i\u00e7inde bulundu\u011fu ortam\u0131n farkl\u0131l\u0131klar\u0131 da alg\u0131 ve de\u011ferlendirmelerde \u00e7e\u015fitlili\u011fe yol a\u00e7maktad\u0131r. Bireysel \u00f6zelliklerin yan\u0131 s\u0131ra toplumsal farkl\u0131l\u0131klar\u0131n da b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan hocam\u0131z, insan\u0131n do\u011fas\u0131ndaki \u00f6rg\u00fctlenme kabiliyeti nedeniyle her bireyin bir topluma mensup oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. Ancak her toplumun kendine \u00f6zg\u00fc bir yap\u0131s\u0131, aile alg\u0131s\u0131 ve k\u0131r-kent dinamikleri bulundu\u011fundan, toplumun birey \u00fczerindeki bu etkisi farkl\u0131 z\u00fcmrele\u015fmelerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz k\u0131lmaktad\u0131r. \u0130nsanlar\u0131 farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye sevk eden \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc unsur ise dini metinlerdir; Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019in anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve uygulanmas\u0131 ba\u011flam\u0131nda m\u00fcte\u015fabih veya anla\u015f\u0131lmas\u0131 zor ayetlerin varl\u0131\u011f\u0131, hadislerin s\u0131hhati ve yorumlanmas\u0131 sorunu ile yaz\u0131l\u0131 ve s\u00f6zl\u00fc dini k\u00fclt\u00fcr\u00fcn etkisi bu kapsamdad\u0131r. Sonu\u00e7 olarak, bir mezhebin te\u015fekk\u00fcl edebilmesi i\u00e7in insan unsuru, \u00f6rg\u00fctlenme ve dini metin olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 temel \u015farta ihtiya\u00e7 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Farkl\u0131 din anlay\u0131\u015flar\u0131 ile zihniyetler aras\u0131ndaki ili\u015fkiye gelince; zihniyet, ki\u015fi, grup ve toplumlar\u0131n olay ve olgulara bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 belirleyen \u00f6rt\u00fck bir de\u011ferler sistemidir. Toplumun dinamik ve canl\u0131 bir sentezini meydana getiren zihniyet, son derece devingendir. Toplumun zihniyeti etkilemesi s\u00f6z konusu olsa da insanlar\u0131 en derinden etkileyen fakt\u00f6rler karakter farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ve psikolojik e\u011filimlerdir. \u0130nsanlar yap\u0131lar\u0131 gere\u011fi farkl\u0131 derecelerde tepkisel, ak\u0131lc\u0131, gelenek\u00e7i, sezgici-tecr\u00fcbeci, radikal veya uzla\u015fmac\u0131 olabilirler; netice itibar\u0131yla bireyler, hal, tav\u0131r, tutum, davran\u0131\u015f, duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcnce bak\u0131m\u0131ndan birbirlerinden farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterirler. Bunun neticesinde dine yakla\u015f\u0131m bi\u00e7imleri veya zihniyet tipolojileri be\u015fe ayr\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n
Tepkisel-Kabilevi Din Anlay\u0131\u015f\u0131: Kabileci, bedevi, kavgac\u0131 ve \u015fiddete meyilli bir yap\u0131y\u0131 temsil eder ve genellikle kapal\u0131 toplumlar\u0131n \u00f6zelli\u011fidir. Hariciler ve Vehhabiler bu anlay\u0131\u015fa \u00f6rnek g\u00f6sterilebilir. Bu tipolojiye uygun toplumlarda sava\u015f dinden say\u0131l\u0131r, din isyan ve ba\u015fkald\u0131r\u0131dan ibaret g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ve yanl\u0131\u015flar\u0131n ancak g\u00fc\u00e7 kullan\u0131larak d\u00fczeltilebilece\u011fine inan\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ak\u0131lc\u0131-Hadar\u00ee Zihniyet: \u00d6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc, ele\u015ftirel ve sorgulay\u0131c\u0131 bir yakla\u015f\u0131ma sahiptirler. Medeni bir yap\u0131ya ve \u015fehir k\u00fclt\u00fcr\u00fcne sahip olan bu zihniyet, \u00e7o\u011fulculu\u011fu ve \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc benimser. \u0130stikrar\u0131 bozmadan de\u011fi\u015fime de a\u00e7\u0131klard\u0131r; temsilcileri aras\u0131nda Mu\u2019tezile, M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler ve M\u00fcrcie yer almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Gelenek\u00e7i-Muhafazak\u00e2r Zihniyet: Bu zihniyete sahip ki\u015filer, al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 d\u00fczenin bozulmamas\u0131n\u0131 ve hayat\u0131n ayn\u0131 \u015fekilde devam etmesini arzulayan kimselerdir. Geleneklerinde \u0131srarc\u0131 olup kaos ve istikrars\u0131zl\u0131\u011fa kesinlikle kar\u015f\u0131d\u0131rlar. \u015e\u00e2fi\u00eelik, M\u00e2lik\u00eelik, Hanbel\u00eelik ve Z\u00e2hir\u00eelik bu zihniyetin temsilcilerindendir.<\/p>\n\n\n\n
Politik-Karizmatik Liderci Zihniyet: Temelinde h\u00fckmetme ve egemen olma arzusu bar\u0131nd\u0131ran bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Bu hakimiyet tutkusu, ki\u015fileri iktidar\u0131 ele ge\u00e7irmeye ve bu do\u011frultuda siyasi ya da fikri \u00e7abalar i\u00e7ine girmeye sevk edebilir. A\u015f\u0131r\u0131 \u015eii hareketler, Zeyd\u00eelik ve D\u00fcrz\u00eelik bu gruba \u00f6rnek verilebilir.<\/p>\n\n\n\n
Ke\u015fif\u00e7i-\u0130nzivac\u0131 Zihniyet: \u0130nsan\u0131n duygusal do\u011fas\u0131ndan hareketle, ki\u015finin kendi i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131na y\u00f6nelmesine ve i\u00e7e d\u00f6n\u00fck bir tecr\u00fcbe ya\u015famas\u0131na dayan\u0131r. Bu nedenle s\u00f6z konusu zihniyetteki insanlar, ger\u00e7e\u011fe ula\u015fmada ve dini ya\u015fant\u0131lar\u0131nda ak\u0131ldan ziyade deruni tecr\u00fcbeyi merkeze al\u0131rlar. Bu zihniyetin temsilcileri \u00f6zellikle Sufi gruplar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n