M\u00e2ver\u00e2\u00fcnnehir Yaz Seminerlerinin bug\u00fcnk\u00fc oturumunda Enstit\u00fc Ba\u015fkan\u0131m\u0131z Prof. Dr. Mehmet G\u00f6rmez, Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem\u2019deki mesellerden hareketle vahyin tarih i\u00e7indeki ser\u00fcvenini ve us\u00fbl\u00fcn medeniyet in\u015fas\u0131ndaki kurucu rol\u00fcn\u00fc ele ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem\u2019deki her mesel ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir anlam d\u00fcnyas\u0131d\u0131r. Bu sebeple Kur\u2019an yaln\u0131zca h\u00fck\u00fcmleriyle de\u011fil, meselleriyle de yeniden okunmal\u0131d\u0131r. Meseller, te\u015fbih ve isti\u00e2reden farkl\u0131 olarak hakikati zihne yakla\u015ft\u0131ran, insana tefekk\u00fcr ve edeb\u00ee zevk kazand\u0131ran ilah\u00ee bir anlat\u0131m bi\u00e7imidir. Nitekim Cen\u00e2b-\u0131 Hak, \u201cAllah g\u00f6kten bir su indirdi; dereler kendi hacimleri \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde akt\u0131. Sel, \u00fcste \u00e7\u0131kan k\u00f6p\u00fc\u011f\u00fc al\u0131p g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. \u0130nsanlar\u0131n s\u00fcs e\u015fyas\u0131 veya ba\u015fka bir fayda elde etmek i\u00e7in ate\u015fte erittikleri madenlerde de buna benzer bir k\u00f6p\u00fck olu\u015fur. \u0130\u015fte Allah hak ile b\u00e2t\u0131l\u0131 b\u00f6yle temsil eder. K\u00f6p\u00fck yok olup gider; insanlara fayda veren ise yery\u00fcz\u00fcnde kal\u0131r. Allah i\u015fte b\u00f6yle misaller verir.\u201d (er-Ra\u2018d, 13\/17) buyurur. Yine \u201cKendilerine Tevrat y\u00fckletilip de sonra onun gere\u011fini yerine getirmeyenlerin durumu, s\u0131rt\u0131nda kitaplar ta\u015f\u0131yan merkebin durumuna benzer.\u201d (el-Cum\u2018a, 62\/5) ve \u201cE\u011fer biz bu Kur\u2019an\u2019\u0131 bir da\u011fa indirseydik, Allah korkusundan onun boyun e\u011ferek parampar\u00e7a oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn. \u0130\u015fte biz bu misalleri insanlar d\u00fc\u015f\u00fcns\u00fcnler diye veriyoruz.\u201d (el-Ha\u015fr, 59\/21) ayetleri de mesellerin tefekk\u00fcre a\u00e7\u0131lan kap\u0131lar oldu\u011funu g\u00f6sterir.<\/p>\n\n\n\n
Meselleri anlayabilmek i\u00e7in tefekk\u00fcr, ger\u00e7ek anlamda tefekk\u00fcr edebilmek i\u00e7in de Kur\u2019an\u2019\u0131n mesellerini anlamak gerekir. Kur\u2019an\u2019da yer alan meseller yaln\u0131zca bir bel\u00e2gat sanat\u0131 de\u011fil, insan\u0131n hakikati kavramas\u0131na rehberlik eden ilah\u00ee bir e\u011fitim y\u00f6ntemidir.<\/p>\n\n\n\n
Fahreddin er-R\u00e2z\u00ee, er-Ra\u2018d s\u00fbresinin 17. ayetinde ge\u00e7en, \u201cAllah g\u00f6kten bir su indirdi; dereler kendi hacimleri \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde akt\u0131. Sel, \u00fcste \u00e7\u0131kan k\u00f6p\u00fc\u011f\u00fc al\u0131p g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u2026 \u0130\u015fte Allah hak ile b\u00e2t\u0131l\u0131 b\u00f6yle temsil eder\u2026 Allah i\u015fte b\u00f6yle misaller verir.\u201d ayetine dikkat \u00e7ekerek buradaki suyun vahiy ve Kur\u2019an\u2019\u0131, vadilerin ise insanlar ve devletleri temsil etti\u011fini s\u00f6yler. Bu benzetmeye g\u00f6re vahiy bir nehir gibi Hira Ma\u011faras\u0131\u2019ndan do\u011fmu\u015f; akt\u0131\u011f\u0131 her yerde insan\u0131 ar\u0131nd\u0131rm\u0131\u015f, ilim ve medeniyet in\u015fa etmi\u015ftir. M\u00e2ver\u00e2\u00fcnnehir\u2019de, End\u00fcl\u00fcs\u2019te ve Kuzey Afrika\u2019da ayn\u0131 nehir farkl\u0131 medeniyet havzalar\u0131na hayat vermi\u015ftir. \u0130slam D\u00fc\u015f\u00fcnce Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn kurulu\u015f gayesi de bu vahiy nehrini yeniden ak\u0131tmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ancak tarih boyunca bu nehir iki b\u00fcy\u00fck tehlikeyle kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lki, ana mecradan ayr\u0131lan kollar\u0131n zamanla ana kaynakla ba\u011f\u0131n\u0131 koparmas\u0131d\u0131r. Ana nehirle irtibat\u0131n\u0131 koruyan yap\u0131lar mezhepleri olu\u015fturmu\u015f, farkl\u0131 co\u011frafyalar\u0131 beslemi\u015f ve \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesini zenginle\u015ftirmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k ana kaynaktan kopan yap\u0131lar zamanla hizip ve f\u0131rkalara d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
\u0130kinci tehlike ise vahiy suyuna yabanc\u0131 unsurlar\u0131n kar\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r. Uydurma rivayetler, a\u015f\u0131r\u0131lar\u0131n tahrifleri, b\u00e2t\u0131l ehlinin dine katt\u0131klar\u0131 ve cahillerin yanl\u0131\u015f tevilleri, vahyin safiyetini bozan ba\u015fl\u0131ca sebepler olmu\u015ftur. Hen\u00fcz hicr\u00ee birinci asr\u0131n sonlar\u0131nda Kur\u2019an\u2019\u0131n lafz\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiremeyenler bu defa anlam\u0131n\u0131 tahrif etmeye y\u00f6nelmi\u015f, hadislerin aras\u0131na da uydurma rivayetler kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Cen\u00e2b-\u0131 Hak, \u201c\u015e\u00fcphesiz zikri (Kur\u2019an\u2019\u0131) biz indirdik; onu koruyacak olan da elbette biziz.\u201d (el-Hicr, 15\/9) buyurarak vahyin korunaca\u011f\u0131n\u0131 vaat etmi\u015ftir. Bu ilah\u00ee muhafaza, tarih boyunca ul\u00fbm-i \u0130sl\u00e2miyye sayesinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n
Ul\u00fbm-i \u0130sl\u00e2miyye, \u0130slam medeniyetini d\u00f6rt temel unsur \u00fczerine in\u015fa etmi\u015ftir. Mevcudiyet, Kur\u2019an ve s\u00fcnnet sayesinde dinin asli varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumu\u015ftur. Me\u015fruiyet, f\u0131k\u0131h ve ahl\u00e2k yoluyla din\u00ee hayat\u0131n sa\u011flam zeminini olu\u015fturmu\u015ftur. Makuliyet, kel\u00e2m ve felsefe arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla akl\u0131n sorular\u0131na cevap vererek inanc\u0131 temellendirmi\u015ftir. Mevs\u00fbkiyet ise hadis ve haber ilimleri sayesinde rivayetlerin g\u00fcvenilirli\u011fini teminat alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece vahiy nehri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn tehlikelere ra\u011fmen akmaya devam etmi\u015f ve medeniyetin kurucu kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n
Bu s\u00fcre\u00e7te as\u0131l belirleyici olan, her ilmin bir us\u00fble, menhece, m\u00eeyara, m\u00eezana ve furkana sahip olmas\u0131d\u0131r. Bu sebeple us\u00fbl ilimleri b\u00fct\u00fcn \u0130sl\u00e2m\u00ee ilimlerin omurgas\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Ba\u015fta us\u00fbl-i f\u0131k\u0131h olmak \u00fczere us\u00fbl ilimleri yaln\u0131zca kurucu naslar\u0131 do\u011fru anlaman\u0131n de\u011fil, kurucu nas ile hayat, vahiy ile ak\u0131l ve gelenek ile gelecek aras\u0131nda sahih bir ili\u015fki kurman\u0131n da temelidir.<\/p>\n\n\n\n
Bunu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kuma\u015f \u00fcreten bir fabrika \u00f6rne\u011fi verilebilir. Her g\u00fcn binlerce metre kuma\u015f \u00fcreten bir fabrikan\u0131n her metresinde delik olu\u015ftu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bir \u00e7\u00f6z\u00fcm, binlerce i\u015f\u00e7i \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rarak bu delikleri tek tek dikmektir. Di\u011fer \u00e7\u00f6z\u00fcm ise deliklere sebep olan makineyi tamir etmektir. Kal\u0131c\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm ikinci yoldur. Bug\u00fcn yanl\u0131\u015f fetvalar\u0131n ve hatal\u0131 tevillerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc de tek tek sonu\u00e7larla u\u011fra\u015fmak de\u011fil, onlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan us\u00fbl\u00fc yeniden in\u015fa etmektir.<\/p>\n\n\n\n
Dinin as\u0131llar\u0131 vahiy ile belirlenir; ancak ak\u0131l ile temellendirilir. \u0130mam M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00ee\u2019nin ifadesiyle, \u201cVahyi y\u00fcceltmek i\u00e7in akl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcltmeyin; akl\u0131 y\u00fcceltmek i\u00e7in de vahyi k\u00fc\u00e7\u00fcltmeyin.\u201d Vahiy d\u0131\u015far\u0131dan gelen bir ak\u0131l, insan akl\u0131 ise i\u00e7eriden i\u015fleyen bir ak\u0131ld\u0131r. Akl\u00ee ilimler g\u0131da, nakl\u00ee ilimler ise ila\u00e7 gibidir. G\u0131day\u0131 ila\u00e7 yerine, ilac\u0131 da g\u0131da yerine koymak dengeyi bozar. Bu dengeyi sa\u011flayan ise us\u00fbld\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
On sekizinci y\u00fczy\u0131ldan itibaren vahiy nehrinin ak\u0131\u015f\u0131 yava\u015flam\u0131\u015f, bu duruma kar\u015f\u0131 farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015flar\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bir kesim \u00e7areyi yaln\u0131zca Hira\u2019ya d\u00f6nmekte g\u00f6rm\u00fc\u015f; Kur\u2019an ve s\u00fcnnete d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc esas al\u0131rken tarih boyunca ortaya \u00e7\u0131kan her yenili\u011fi bid\u2018at kabul etmi\u015ftir. Bir ba\u015fka kesim vahiy suyunu modern laboratuvarlarda tahlil etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f; modern d\u00fc\u015f\u00fcnceyi esas alm\u0131\u015ft\u0131r. Bir di\u011fer anlay\u0131\u015f ise suyun kirlenmemesi i\u00e7in \u00f6n\u00fcne bent kurmay\u0131 tercih etmi\u015f; oysa akan suyun temiz, duran suyun ise zamanla kirli h\u00e2le geldi\u011fini g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130htiya\u00e7 duyulan ise vahiy nehrini yeniden ak\u0131tmakt\u0131r. Ge\u00e7mi\u015fte us\u00fbl ve menhec ilimleri bu nehrin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 nas\u0131l sa\u011flad\u0131ysa, bug\u00fcn de tecdid, ihya ve \u0131slah anlay\u0131\u015f\u0131yla ayn\u0131 g\u00f6rev yeniden \u00fcstlenilmelidir. \u0130lim, hikmet, marifet, us\u00fbl ve menhec \u00fczerine kurulan bu \u00e7aban\u0131n hedefi, \u0130slam medeniyetinin mevcudiyetini, me\u015fruiyetini, makuliyetini ve mevs\u00fbkiyetini yeniden in\u015fa etmektir.<\/p>\n\n\n\n