Seminer dizimizin bugünkü oturumu, hocamız Dr. Hadi Adanalı’nın “Erdem Ahlakı ve Zihinsel Erdemler” başlıklı dersi ile başladı. Hocamız öncelikle, insanlık tarihi boyunca öne çıkan temel ahlak görüşlerini ana hatlarıyla tasnif etti. Bu bağlamda ilk olarak, kendi içinde bir inanç ve değerler bütünlüğü barındıran, referanslarını kutsal metinlerden alan dini ahlak sistemlerine değindi. Ardından, bugünkü asıl odağı teşkil eden erdem ahlakının, hiçbir toplumun ya da kültürün tekelinde olmadığını vurguladı.
Erdem ahlakı, insanlığın ortak mirası olarak yeryüzündeki tüm toplumlarda doğal bir yaşayış ve kurgulayış biçimi şeklinde tezahür etmektedir. Her birey bu erdemlerden farklı yoğunluklarda nasiplense de, hiçbir insanın bu niteliklerden tamamen mahrum kalması mümkün değildir. Bu yönüyle erdem ahlakı doğrudan insan olmanın özünü temsil eder. Tarihsel kökenleri itibarıyla bu yaklaşımı ilk kez felsefi bir zeminde işleyen ve sistemleştiren Atina ve İyonya site devletleri olmuştur.
Günümüz dünyasında etkinliğini sürdüren diğer bir büyük ekol ise Immanuel Kant ile özdeşleşen ödev ahlakıdır. Kant’ın sisteminde ahlak, coğrafi, tarihi ya da kültürel koşullardan etkilenmeyen aşkın bir niteliğe sahiptir ve kategorik buyruklar üzerine kuruludur. Bu yaklaşıma göre bir eylemin ahlaki değeri, hiçbir istisnaya yer bırakmaksızın mutlak ilkelere bağlı olmasına dayanır. Nitekim Kant’a göre bir kurala tam manasıyla uymak, arada bir istisnalar tanımaktan daha tutarlıdır. Ödev ahlakının bu katı ve tavizsiz yapısına karşılık, Batı dünyasının finans, piyasa ve uluslararası ilişkiler gibi pratik alanlarında pragmatizme dönüşen faydacı ahlak görüşü egemendir. Jeremy Bentham ve John Stuart Mill gibi düşünürlerce temellendirilen faydacılık, eylemlerin ahlakiliğini ürettikleri sonuçlara göre değerlendirir ve temel ilke olarak en yüksek sayıda insan için en yüksek oranda fayda sağlamayı ya da zararı en aza indirmeyi hedefler. İslam ahlak felsefesindeki maslahat ilkesiyle de benzeşen bu faydacı yaklaşım, ödev ahlakının katı kurallarına pratik bir alternatif sunar.
Hocamız seminerin ilerleyen bölümlerinde, Sokrates’in felsefesinden hareketle erdem kavramının zihinsel boyutlarını derinlemesine inceledi. Sokrates, sofistlerin iddia ettiği kültürel ahlaki göreceliliğe karşı çıkmış ve toplumsal geleneklerin körü körüne kabul edilmesini eleştirmiştir. Sofistler ahlaki değerlerin bireye göre değiştiğini savunsalar da toplumsal düzeni korumak adına geleneklere uyulmasını vaaz ederken Sokrates, geleneklerin de rasyonel bir süzgeçten geçirilmesi gerektiğini savunmuştur. Sokrates’in kendi bilmediğinin farkında olma hali, felsefi literatürde üst biliş olarak adlandırılan ve erdemin temelini oluşturan bir zihinsel uyanıştır. Bu doğrultuda klasik ahlak felsefesinde hikmet, adalet, şecaat ve iffet olmak üzere dört temel kardinal erdem öne çıkmaktadır. Batı düşüncesinde iffet yerine daha çok ölçülülük ve itidale vurgu yapılırken, bizim kültür coğrafyamızda iffet kavramı merkezi bir rol oynamaktadır. Ancak hocamızın asıl dikkat çektiği yenilikçi alan, geleneksel davranışsal erdemlerin ötesinde, son dönemlerde çağdaş felsefe literatüründe geniş yer bulan bilişsel ve zihinsel erdemlerdir. Nasıl ki pratik hayatımızda tekrarlanan eylemler zamanla ahlaki davranış alışkanlıklarına dönüşüyorsa, zihin dünyamızın da kendine has düşünme ve anlama alışkanlıkları mevcuttur. Entelektüel ya da epistemik erdemler olarak da adlandırılan bu nitelikler, zihnin bilgiyi işleme ve hakikate ulaşma sürecindeki mükemmelliğini ifade eder.
Zihinsel erdemlerin başında, Kant’ın aydınlanma felsefesinde bilme cüreti olarak kavramsallaştırdığı entelektüel cesaret gelmektedir. Kişinin otorite figürlerinin veya dogmaların gölgesinde kalmadan, bilme ve hakikati arama riskini göze alabilmesi zihinsel bir erdemdir. Bununla doğrudan bağlantılı olan entelektüel dürüstlük ise, konjonktüre, çıkarlara veya bulunulan ortama göre fikir değiştirmemeyi, zihinsel bir tutarlılık sergilemeyi gerektirir. Bir diğer kritik zihinsel erdem olan tarafsızlık, bireyin kendi ön yargılarından ve aidiyetlerinden sıyrılarak olayları objektif bir biçimde değerlendirebilme yetisidir. Her ne kadar insan doğasının ve aidiyet bağlarının tarafsızlığı zorlaştıran genetik ve kültürel kodları bulunsa da, tarafsız kalabilmek entelektüel gelişimin en üst basamaklarından biridir. Özerklik veya zihinsel muhtariyet ise, Yaratıcı’nın insana bahşettiği akıl ve muhakeme yetisini, başkalarının vesayetine bırakmadan bağımsızca işletebilme sorumluluğudur. Zihinsel empati erdemi, insanın kendi dogmatik kalıplarını kırarak başkalarının düşünce dünyasını ve olayları algılama biçimlerini anlama çabasını içerirken; sebat ve azim erdemi ise bir entelektüel arayışın veya hakikat yolculuğunun zorlukları karşısında zihinsel bir istikrar koruyabilmeyi ifade eder.
Seminerin son kısmında hocamız, ilahiyat eğitimi ve dini ilimlerin modern dönemdeki seyri üzerinden felsefenin önemine dair tespitlerde bulundu. Türkiye’deki ilahiyat vizyonunun beşerî ve sosyal bilimlerle, bilhassa felsefeyle entegre bir biçimde gelişmesinin dini hayattan koparmadığını, aksine dinin hayatla yeniden sağlıklı bir bağ kurmasını sağladığını belirtti. Dini alanın sadece kalıplaşmış naslara indirgenerek felsefi ve eleştirel düşünceden soyutlanması, zihin dünyasını daraltmakta ve epistemik kapsamı niteliksizleştirmektedir. Akla ve felsefeye mesafeli yaklaşan bazı dogmatik çevrelerin aksine, Kur’an-ı Kerim’in insanı sürekli kozmosu, varlığı ve kendini sorgulamaya teşvik ettiği unutulmamalıdır. Sonuç olarak, insanın gerek ahlaki gerekse zihinsel gelişiminde, karşılaştığı toplumsal baskıları, genetik eğilimleri ve kültürel kodları eleştirel bir süzgeçten geçirebilmesi yegâne çıkış yoludur. Bireyin ancak bu rasyonel inceleme, özeleştiri ve entelektüel dürüstlük sayesinde taklitçi bir zihniyetten kurtulup gerçek manada erdemli bir karaktere ve aydınlanmış bir akla ulaşabileceği vurgulanarak oturum nihayete erdirildi.