Prof. Dr. Mehmet Akif Koç hocamız Arapça olarak gerçekleştirdiği dersinde, “İslam araştırmalarında öncelikler” meselesini ele aldı. Konuşmasında çağdaş İslam araştırmalarının karşı karşıya bulunduğu temel sorunları, ilmî önceliklerin nasıl belirlenmesi gerektiğini ve araştırmacıların yönelmesi gereken çalışma alanlarını kapsamlı bir şekilde değerlendirdi.
Konuşmasının başında günümüz bilgi çağının en belirgin özelliğinin, bilginin eşi görülmemiş bir hızla çoğalması olduğunu belirten hocamız, günümüz araştırmacısının temel probleminin bilgiye ulaşamamak değil, bilgi yığını içerisinde esas olanı ayırt edebilmek olduğunu ifade etti. Bilgi üretimindeki niceliksel artışın tek başına bilimsel ilerlemeyi garanti etmediğini; asıl meselenin hangi soruların öncelikli olduğunu belirleyebilmek ve sınırlı zaman ile imkânları gerçek ihtiyaçlara yönlendirebilmek olduğunu vurguladı. Bu çerçevede ilk dönem İslam ilimlerinin teşekkül sürecine değinen hocamız, klasik ilimlerin rastgele değil, dönemin ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde tedricî olarak ortaya çıktığını belirtti. Tefsir faaliyetlerinin Kur’an’ın anlaşılmasına duyulan ihtiyaçla başladığını, zamanla kapsamlı tefsirlere dönüştüğünü; rivayetlerin çoğalmasıyla birlikte bunların derlenmesi, ravilerin güvenilirliğinin tespiti, hadis yolculukları ve bibliyografik çalışmalar gibi yeni ilim dallarının geliştiğini ifade etti. Böylece her ilmî faaliyetin kendisinden önce ortaya çıkan bir ihtiyacın ürünü olduğunu, bir sonraki aşamanın da önceki birikim üzerine inşa edildiğini dile getirdi. Bu tarihî tecrübenin, ilmî çalışmalarda önceliğin her zaman ihtiyaçların doğru teşhis edilmesi olduğunu gösterdiğini vurguladı.
Hocamız, günümüz İslam araştırmalarında yaşanan temel problemin ise araştırmacı veya kurum eksikliğinden ziyade, ilmî önceliklerin doğru belirlenememesi olduğunu ifade etti. Bu durumun araştırma konularının tekrarlanmasına, bilimsel enerjinin dağılmasına ve gerçek problemlerin ihmal edilmesine yol açtığını belirtti. Ayrıca davetçi, geleneksel eğitim almış âlim ve akademik araştırmacının farklı görev ve yöntemlere sahip olduğuna dikkat çekerek, bu roller arasındaki sınırların belirsizleşmesinin ilmî standartların zayıflamasına neden olduğunu dile getirdi.
Akademik araştırmanın mahiyetine de değinen hocamız, bir kitabın yazılış amacı ile lisansüstü tezlerin amacı arasında temel bir fark bulunduğunu ifade etti. Akademik bir çalışmanın, yalnızca mevcut bilgileri derlemekten ibaret olmadığını; öncelikle konuya dair bütün literatürün incelenmesini, mevcut çalışmaların değerlendirilmesini ve bilgi dünyasında hâlen doldurulmayı bekleyen boşluğun tespit edilmesini gerektirdiğini belirtti. Bu bağlamda, her araştırmacının kendisine “Bu çalışma yapılmamış olsaydı, bilimsel bilgi birikiminde hangi eksiklik devam edecekti?” sorusunu yöneltmesi gerektiğini vurgulayarak, bir araştırmanın değerinin hacminden veya içerdiği bilgi miktarından değil, mevcut literatüre sunduğu özgün katkıdan kaynaklandığını ifade etti.
Konuşmasının devamında, İslam araştırmalarının gelişebilmesi için araştırmacıların yeni ilmî araçlara yönelmelerinin zorunlu olduğunu belirten hocamız, özellikle Süryanice, İbranice, Ugaritçe, Asurca ve Latince gibi klasik dillerin öğrenilmesinin önemine dikkat çekti. Tarih, dinler tarihi ve Kur’an’ın nüzul ortamına ilişkin birçok temel metin ve arkeolojik bulgunun bu diller aracılığıyla incelenebildiğini ifade etti. Ayrıca İslam araştırmaları açısından büyük önem taşıyan birçok ansiklopedi, indeks ve bibliyografik çalışmanın Müslümanlardan önce Batılı araştırmacılar tarafından hazırlanmış olmasını, araştırma önceliklerimizin doğru belirlenememesinin dikkat çekici bir sonucu olarak değerlendirdi.
Hocamız, öncelikler meselesinin en yetkin örneğinin ise Hz. Peygamber’in hayatında görüldüğünü ifade etti. Siyer boyunca bütün kararların şartların doğru okunması, hedeflerin isabetli belirlenmesi ve önceliklerin doğru sıralanması üzerine kurulduğunu belirterek; tevhid ilkesinin hiçbir zaman taviz konusu yapılmadığını, buna karşılık davet yöntemlerinin şartlara göre değişebildiğini dile getirdi. İlk dönemde toplumun zayıf kesimlerinin korunmasına öncelik verilmesi, gerektiğinde gizliliğin tercih edilmesi, hicret kararının doğru zamanda alınması, Medine’de toplumsal düzenin inşa edilmesi, Mekke’nin fethinde çatışmayı en aza indiren bir yöntemin benimsenmesi ve bütün bu süreçlerde tevazunun korunması, hocamıza göre Hz. Peygamber’in öncelikleri doğru belirleme konusundaki örnekliğini ortaya koymaktadır. Bu sebeple sünnete uymanın yalnızca bireysel uygulamalarla sınırlı olmadığını; aynı zamanda olayları doğru okuyabilme, hedefleri belirleyebilme ve en uygun yöntemi seçebilme becerisini de kapsadığını ifade etti.
Sonuç olarak hocamız, İslam araştırmalarında gerçek ilerlemenin çağın ihtiyaçlarını doğru teşhis etmekle başladığını vurguladı. Bunun ise mevcut literatürü tanımayı, bilgi dünyasındaki gerçek boşlukları tespit etmeyi, gerekli yöntem ve araçları edinmeyi ve ilme özgün katkı sağlayacak araştırmalara yönelmeyi gerektirdiğini belirtti. Ona göre İslam araştırmalarının temel problemi emek veya samimiyet eksikliği değil, ilmî öncelikleri belirleyen sağlam bir metodolojiye duyulan ihtiyaçtır. Bu nedenle bilimsel gelişme, daha fazla eser üretmekten ziyade, doğru problemi tespit ederek çağın ihtiyaçlarına cevap verecek nitelikli çalışmalar ortaya koymakla mümkün olacaktır.