İDE’de bu hafta, Prof. Dr. Şaban Ali Düzgün hocamızın “Çağdaş Teoloji Teorileri” başlıklı dönemin ikinci atölye dersi gerçekleştirildi. Dersimizin konusu, modern dönemin zihinsel yapısını Kopernik Devrimi’nin insanı merkezden kaydırması ve Kant’ın bu kaybı “ahlaki özne”kavramıyla telafi etme çabası üzerineydi. Bu bağlamda “yasa, düzen ve anlam” kavramları ekseninde modernitenin nasıl şekillendiğini inceledi.
Kopernik Devrimi: İnsanın Merkezden Kaybı
Şaban hocamız, modern düşüncenin temelini Kopernik’in Güneş merkezli (Heliocentrik) sistem önerisinin attığını belirtti. Bu öneri, Aristoteles’in evreni Ay altı ve Ay üstü olarak ikiye ayıran, insan merkezli (Jeosentrik) dünya görüşünü radikal bir şekilde tersine çevirdi.
Kopernik’in Heliocentrik sistemi:
- İkili Dünya Görüşünü Yıktı: Ay altı/üstü alem ayrımını ortadan kaldırarak her şeyi Güneş’e bağımlı kıldı.
- İnsanın Konumunu Kaybetti: Yer merkezli sistemde “her şeyi insanın yüzü suyu hürmetine yarattık” düşüncesiyle merkezde olan insan, merkezin dışına, “madun (subaltern), periferik” bir konuma itildi.
Hocamız, insanın evrendeki merkezî konumunu kaybetmesinin dinler açısından “çok sıkıntılı bir kayıp” olduğunu vurguladı.
Laplace ve “Boşlukların Tanrısı” Kavramı
Şaban Hocamız, Kopernik’in insanı merkezden kaydırmasını takiben, Tanrı’nın sistemden uzaklaştırılma sürecini Laplace örneğiyle somutlaştırdı. Laplace’ın Napolyon’a, “Göksel Cisimlerin Devinimi” eserinde Tanrı’dan neden bahsetmediği sorusuna karşılık verdiği “Olup biteni açıklamak için O’na hiç ihtiyaç duymadım” cevabı, dönemin zihniyetini özetlemektedir.
Bu durum modern bilimde, açıklamaların yetersiz kaldığı “boşluklarda” Tanrı fikrine ihtiyaç duyulan “Boşlukların Tanrısı” (The God of Gaps) kavramının ortaya çıkışına işaret etmektedir. Oysa Kur’an, bu boşluktan ziyade, “Her şey bir takdire göre, ölçüye göre yaratılmış” (Kamer suresi, 49) ilkesiyle, sebepler zincirini kuran bir Kudret’ten bahsederek modernitenin “yasa, düzen ve anlam” arayışıyla örtüşmektedir.
Kant: İnsanı Merkeze Alan Ahlaki Dönüş
Kopernik’in sistemiyle merkezden kaydırılan insanı yeniden merkeze getiren kişi olarak Immanuel Kant işaret edildi. Kant’ın, “Kopernik’in dünyayla ilgili yaptığı şeyi insana uyguladım” ifadesi, felsefeyi yeniden insanın etrafında döndürme arayışını simgeler.
Hocamız, Kant’ın felsefesinin, bilme (teorik akıl) yetisinden ziyade, ahlaki özne ve pratik akıl etrafında yoğunlaştığını anlattı. Ahlaki eylemi bir “zorunlu görev” olarak gören Kant, insanı yeniden sistemin merkezine, bu kez ahlaki bir özne olarak yerleştirdi.
İtaatten Bağlılığa: Modern İdrakin Dinamiği
Şaban hocamız, modern zihniyetin “yasa aklı” ve “faaliyet aklı” kavramlarıyla şekillendiğini, aklın artık dışsal bir yasaya değil, kendi koyduğu yasaya tabi olduğunu vurguladı. Bu bakış, itaatten bağlılığa geçişi simgeler. Hocamız, Bakara 57. ayeti örneğiyle bu anlayışın tefsirde nasıl işlediğini göstererek, ayeti tarihsel bağlamdan çıkarıp günümüz toplumlarının travmalarına dair evrensel bir teselli ve umut ilkesine dönüştürdü.
Romantizm ve Hayal Gücünün Savunusu
Son olarak Şaban hocamız, modernitenin aşırı akılcılığına karşı çıkan Alman Romantizm akımını anlatarak, aklın tekdüzeliğinin hayal gücünü bastırdığı eleştirisini hatırlattı. Arzu ve haz ayrımını psikanalitik bir çerçevede ele alarak, insanı mutlu edenin arzunun gerçekleşmesi değil, arzu etme ve hayal kurma süreci olduğunu vurguladı; bu bağlamda cenneti “hazlar değil, arzular diyarı”olarak yorumladı.