İDE’de bu hafta Prof. Dr. Şaban Ali Düzgün, “Çağdaş Teoloji Teorileri” başlıklı dersinde, modern teolojinin kurucu isimlerinden Friedrich Schleiermacher’ın (1768-1834) eserlerini derinlemesine inceledi. Dersin odak noktası, Schleiermacher’ın Aydınlanma’nın getirdiği sekülerlik, pozitivizm ve rasyonalizm karşısında Hristiyan teolojisini nasıl savunduğu ve bu savunmanın teoloji geleneğindeki dönüştürücü etkisi oldu.
Şaban hocamız, Schleiermacher’ın kült eseri olan ve Türkçe’ye çevrildiğinde yaklaşık “Dini Küçümseyen Kültürlü Adamlara Karşı Konuşmalar” (On Religion: Speeches to Its Cultured Despisers) adını taşıyacak olan çalışmasını merkeze aldı. Bu eser, 150 yıl boyunca Alman teoloji geleneğine egemen olmuş ve Karl Barth gibi isimlerin çıkışına kadar Protestan düşüncesinin seyrini belirlemiştir.
Schleiermacher’ın Temel Argümanı: Din Bilgi ve Ahlak Değil, Duygudur
Prof. Şaban Schleiermacher’ın dinin varlık zeminini bilgi ve ahlak iddialarından çekip alarak yeni bir temele oturttuğunu vurguladı. Aydınlanma filozofları ve bilim insanları, dinin geleneksel iki ana iddiasını (Bilgi Kaynağı Olmak ve Ahlakın Zorunlu Zemini Olmak) seküler bilim ve felsefe ile çürütmüşlerdi:
- Bilgi İddiasına Red: Bilim, bilgiyi (Francis Bacon’ın Novum Organum’da belirttiği gibi) doğrudan doğadan alırken, vahiy yoluyla gelen bilgi dolaylıdır. Bu durum, dinin bilgi kaynağı olma ihtiyacını ortadan kaldırmıştır.
- Ahlak İddiasına Red: Ahlaki iyi ve kötünün bilgisine (öldürmemek, çalmamak gibi) kutsal metinlere ihtiyaç duyulmadan, insan aklı yoluyla ulaşılabileceği, dolayısıyla “dinsiz ahlakın mümkün olduğu” fikri öne sürülmüştür.
Bu iki zeminin saldırıya uğraması üzerine Schleiermacher, dinin esas doğasını şu şekilde tanımlamıştır:
“Din, nihai olan sonlu bir varlık olarak insana sonsuzu düşünmenin, sonsuzla irtibatlı olmanın getirdiği bir duygulanım, bir his verir ve bunu ondan başka hiçbir şey veremez.”
Şaban hocaya göre, bu tanım ile “duygu” (Gefühl/feeling) kavramı, Schleiermacher’ın teolojisinin tam odağına yerleşmiş ve onu ne rasyonalist ne de dogmatik gelenekle uzlaşır kılmıştır.
Protestan Geleneğin İki Büyük Reddiyesi
Ders, Schleiermacher’ın teolojisinin iki temel cepheye karşı geliştirildiğini ortaya koydu:
- Dogmatik (Geleneksel) Teolojiye Karşıtlık: Schleiermacher, kilise babalarının ve geçmiş otoritelerin ürettiği teolojiye (Augustinus, Aquinolu Thomas gibi isimlere dayalı dogmatik teoloji) karşı çıkarak, bilginin doğrudan İncil’den çıkarılması gerektiğini savundu. Bu durum, semantik, hermeneutik ve filoloji gibi dil bilimlerine odaklanmayı beraberinde getirmiştir. Prof. Şaban bu yaklaşımın İslam geleneğindeki Maturidiliğin kelimelerin anlamına (ilmü me’âni’l-elfâz/semantik) odaklanarak Kur’an’dan felsefe kurma çabasıyla paralellik taşıdığını belirtti.
- Aşırı Rasyonalizme (Neolojizm) Karşıtlık: Alman geleneğinde Neolojizm olarak adlandırılan aşırı akılcı vurgu, aklı mutlak otorite haline getirmiştir (Robespierre’in “Akıl bir tanrıçadır” sözüne göndermeyle). Schleiermacher, tıpkı geleneksel nakli (metni) mutlaklaştırmak gibi, aklı mutlaklaştırmanın da tehlikeli olduğunu, bunun hakikat değil, gücün ifadesi olacağını savunmuştur. Bu akıl vurgusuna karşı çıkan Schleiermacher, Alman Romantikleri akımından etkilenmiş ve bu yüzden mistik ve panteist olmakla suçlanmıştır.
Otoriteye Dayalı Din Anlayışına Şiddetli İtiraz
Şaban hocamız, dersin finalinde Schleiermacher’ın din anlayışının en keskin yönlerinden birini, otoriteye dayalı din fikrinden bütünüyle uzak durması olarak niteledi:
“Schleiermacher, din görüşünü ilkesel olarak otoriteye güvenmekten tamamen uzak (free from reliance on authority) bir şekilde ileri sürer.”
Şaban Hoca, otorite fikrinin tehlikesini tarihsel örneklerle (Giordano Bruno’nun yakılması, Kant’ın ‘Biz güçlüyü adalete teslim edemediğimiz için, adaleti gittik güçlüye teslim ettik’ sözü) ele aldı. İdam cezasının geri dönülmez hata ihtimalini örnek göstererek, otoritenin yanlış yapma riskine dikkat çekti. İslam düşünce geleneğinde de Mutezile’den Ebu Bekir el-Asam’ın, erdemli bir toplumun kendisini yönetecek bir lidere ihtiyaç duymayacağı yönündeki radikal görüşünü aktararak otorite meselesinin kritik önemini vurguladı.
Prof. Dr. Şaban Ali Düzgün, otorite kullanmayan liderliğin ancak hukuk ve denetim mekanizmaları (Şûra/Danışma) üzerinden mümkün olabileceğini belirterek, bir sonraki derste Schleiermacher’ın duygu temelli teolojisinin zayıf ve güçlü yönlerinin detaylı analiz edileceğini duyurdu.