Dr. Yousef al-Qurashi hocamız, Din ve Siyaset Atölyesinin ikinci oturumunda din–siyaset–toplum ilişkisinin indirgemeci ve tek yönlü teorik çerçevelerle açıklanamayacağını vurgulayarak; bu ilişkinin tarihsel ve kültürel bağlamla iç içe geçmiş, çok boyutlu ve karşılıklı etkileşime dayalı bir yapı arz ettiğini belirterek atölyeye başlamıştır. Bu nedenle hocamız, din sosyolojisinde öne çıkan Yapısal Fonksiyonalizm, Çatışma Teorisi ve Sembolik Etkileşimcilik gibi yaklaşımların açıklayıcılıklarının eleştirel biçimde değerlendirilmesi gerektiğini ifade etmiştir.
Hocamız, Yapısal Fonksiyonalist yaklaşımın toplumu düzen ve denge içinde işleyen bir bütün olarak ele aldığını; bu çerçevede dinin, Émile Durkheim’ın da vurguladığı üzere, ortak değerler ve ritüeller yoluyla toplumsal uyumu ve “biz” bilincini güçlendiren bir kurum olarak görüldüğünü belirtmiştir. Hocamıza göre din de bu bağlamda toplumsal uyumu güçlendiren, bireylere hayatı anlamlandırabilecekleri bir çerçeve sunan ve ahlaki düzenin korunmasına katkı sağlayan temel bir kurumdur. Ancak hocamıza göre bu yaklaşım, dini çoğu zaman statükoyu koruyan işlevsel bir araç düzeyine indirgemekte ve dinin eleştirel ile dönüştürücü boyutlarını yeterince açıklayamamaktadır.
Yusuf Hocamız, ikinci olarak Çatışma Teorisini ele almış ve bu yaklaşımın din–toplum ilişkisini neredeyse bütünüyle iktidar ve sınıf mücadelesi üzerinden okumasını eleştirmiştir. Karl Marx ve takipçilerinin dini, egemen sınıfların çıkarlarını koruyan ideolojik bir aygıt olarak konumlandırmalarının, dinin toplumsal hayattaki çok katmanlı rolünü daralttığını belirtmiştir. Hocamıza göre bu yaklaşım, dinin yalnızca baskı ve tahakküm üreten bir araç olarak görülmesine yol açmakta; dinin ahlaki motivasyon, adalet talebi ve toplumsal eleştiri üretme potansiyelini büyük ölçüde göz ardı etmektedir. Bu yönüyle çatışma teorisi, dini açıklamak yerine onu tek boyutlu bir indirgemeye tabi tutmaktadır.
Üçüncü yaklaşım olarak Sembolik Etkileşimcilik teorisi ele alınmış ve bu teorinin, önceki iki yaklaşımdan farklı olarak makro değil mikro düzeye odaklandığını özellikle belirtilmiştir. Bu perspektife göre din, kurumsal bir yapıdan ziyade bireylerin gündelik yaşamlarında ürettikleri semboller ve anlamlar bütünü olarak anlaşılmalıdır. Hocamıza göre bu yaklaşım, bireylerin ve küçük toplulukların dini sembollere yükledikleri anlamların, onların siyasal tutumlarını, tercihlerini ve davranışlarını nasıl etkilediğini analiz etmeye imkân tanımaktadır.
Her üç teorik yaklaşımın dinden beklediği rolün birbirinden farklılaştığını ifade eden hocamız genel bir değerlendirme yapmıştır: Yapısal fonksiyonalist yaklaşıma göre din, ya devletle bütünleşerek kamusal bir kurum hâline gelir ya da Fransız laikliğinde olduğu gibi kamusal alandan tamamen dışlanır. Çatışma teorisine göre ise dinin toplumsal ve siyasal hayattan çekilmesi, hatta metafizikten arındırılmış yeni bir seküler/sivil din inşa edilmesi hedeflenir. Sembolik etkileşimcilik perspektifinde ise din, bireyler ve küçük cemaatler düzeyinde varlığını sürdürerek siyasal ve toplumsal davranışları şekillendirmeye devam eder.
Ayrıca Hocamız, Yapısal Fonksiyonalizmin düzen ve uyum vurgusu, Çatışma Teorisi’nin indirgemeci iktidar okuması ve Sembolik Etkileşimciliğin mikro düzeye sıkışan yaklaşımı nedeniyle, bu teorilerin hiçbirinin din–siyaset–toplum ilişkisinin çok boyutlu yapısını yeterli ve kapsayıcı biçimde açıklayamadığını açıkça ifade etmiştir. Bu çerçevede hocamız, söz konusu teorilerin büyük ölçüde Batı merkezli sosyolojik varsayımlar üzerine inşa edildiğini; farklı din tasavvurlarını ve özellikle Batı dışı toplumsal tecrübeleri açıklamakta ciddi sorunlar barındırdığını vurgulayarak, din–siyaset–toplum ilişkisini anlamada bu teorilerin eleştirel biçimde aşılması gerektiğini belirtmiş ve oturumu bu değerlendirmeyle tamamlamıştır.