Bu haftaki dersinde Müfit Selim Saruhan Hocamız, İbn Miskeveyh’in el-Fevzü’l-Asgar adlı eserini kaynakları, yöntemi ve etkileri açısından tahlil etti. Hocamız, İbn Miskeveyh denilince genellikle akla Tehzîbü’l-Ahlâk eserinin geldiğini, ancak onun metafizik alandaki temel eserlerinden biri olan el-Fevzü’l-Asgar’ının daha az bilindiğini, ve bu eserin düşünce sisteminin anlaşılması açısından son derece kurucu bir metin olduğunu özellikle vurguladı. Ahlak konusunun bu derste alınmayacağını söyleyen hocamız ders boyunca, onun asıl felsefî derinliğinin ahlak kadar metafizik, kozmoloji ve nübüvvet teorisinde ortaya çıktığını göstermeye çalışacağını dile getirdi.
Hocamızın değindiği önemli bir husus, el-Fevzü’l-Asgar’ın klasik bir metafizik risale olmasının ötesinde, farklı düşünce geleneklerini uzlaştırma çabası taşıyan bir “entelektüel sentez metni” olduğudur. Bu yönüyle eser, hem Antik Yunan felsefesinin (özellikle Aristotelesçi ve Yeni Eflâtuncu çizgi) hem de İslam düşüncesinin temel problemlerini bir arada ele alan özgün bir çalışma olarak değerlendirildi.
Hocamızın özellikle üzerinde durduğu dikkat çekici bulduğumuz noktalardan biri, Miskeveyh’in Tanrı için selbî (negatif) yöntemi merkeze almasıdır. Miskeveyh’e göre Tanrı’yı “ne olduğu” üzerinden tanımlamak yerine “ne olmadığı” üzerinden düşünmek gerekir. Hocamız bu yaklaşımı, antropomorfizme düşmeme çabasıyla ilişkilendirerek, bunun İslam felsefesinde oldukça bilinçli bir metafizik tavır olduğunu belirtti.
Tanrı’nın varlığı hem “apaçık” hem de “kavranamaz”dır. Hocamız bu paradoksu özellikle vurgulayarak, “aşırı açıklığın bir tür gizlilik doğurduğu” şeklindeki ifadeyi metnin en çarpıcı cümlelerinden biri olarak değerlendirdi.
İbn Miskeveyh metafiziğinin en anahtar kavramı harekettir. Tanrı’nın “hareket etmeyen ilk hareket ettirici” olarak evreni açıklamasında temel ilke; değişen her şey hareket ederken Tanrı değişmeyen mutlak sebep olarak kalmasıdır.
Aynı kavram, evrim anlayışında varlıkların aşağıdan yukarıya doğru yetkinleşmesini (irtikâ) açıklayan dinamik bir süreç olarak işlev görür.
İnsan ve peygamberlik bağlamında ise hareket, nefsin akıldan hayale doğru yükselişiyle hakikatin kavranması ve peygamberde bu hakikatin duyusal temsillere dönüşmesi sürecini açıklar. Bu çerçevede Tanrı: Hareket etmeyen hareket ettirici, Cisim olmayan, Mutlak birlik ve ezelilik sahibi varlıktır.
Miskeveyh’e göre hareket delili, Tanrı’nın varlığını ispatta en temel ve değerli metottur. Hocamız, Miskeveyh’in burada Aristoteles’in hareket delilini İslamî bir metafizik dil içinde yeniden yorumladığını ifade etti.
Dersin en önemli tartışma başlıklarından biri, Miskeveyh’in sudûr teorisi ile yoktan yaratma anlayışını uzlaştırma girişimi oldu. Hocamız bu noktada metni karşılaştırmalı bir şekilde analiz ederek, Miskeveyh’in Fârâbî’den etkilendiğini ancak onun sistemini birebir tekrar etmediğini vurguladı.
Hocamız ayrıca hiçbir teorinin dışlanmaması gerektiğini söyledi. Bir bitki, bir böcek, insan veya yıldızın var olduğunu inkar edemediğimiz gibi var oluş yaratılış süreçlerinin de farklı olduğunu hatırdan çıkarmamamız gerektiğini dile getirdi.
Miskeveyh, görünüşte birbirine zıt olan üç açıklamayı aynı sistem içinde barındırmaktadır:
• Yoktan yaratma (İslamî çizgi)
• Sudûr (Yeni Eflâtuncu gelenek)
• Evrimsel yükseliş (kozmolojik gelişim fikri)
Hocamız bu durumu “uzlaşmaz gibi görünen teorilerin bilinçli bir şekilde yan yana getirilmesi” olarak değerlendirdi ve bunun Miskeveyh’in felsefî cesaretini gösterdiğini belirtti.
Bu bağlamda evren
• Tanrı’dan taşan (feyz eden),
• aynı zamanda Tanrı tarafından yoktan yaratılan,
• hiyerarşik bir varlık düzeni içinde yükselen bir yapı olarak tasvir edilir.
Bu çok katmanlı yaklaşımın, klasik İslam düşüncesinde nadir görülen bir sentez olduğu hocamız tarafından özellikle vurgulandı.
Dersin en dikkat çekici bölümlerinden biri de Miskeveyh’in evrim tekamül anlayışı oldu. Hocamız, modern biyolojik evrim teorisinden farklı olarak burada söz konusu olanın ontolojik ve hiyerarşik bir yükseliş (irtikâ) olduğunu belirtti.
Miskeveyh, sisteminde evrim için nitelenen yeni bir kavram bulmaktayız. Bu kavram, irtika’dır ve bu kelimenin İbn Miskeveyh tarafından özenle seçildiği ortadadır. Bir yükselmeyi ifade etmektedir. İbn Miskeveyh’teki evrim yatay bir biyolojik evrimden ziyade aşağıdan yukarıya doğru, yetkinliğe doğru terakki etmesiyle ilişkilidir. Bir tür evrimden söz eden ve bunu açıklayan İbn Miskeveyh’e göre cansızlar, bitkiler, hayvanlar ve insanlardan oluşan bir sıralanmada kâmil insanla melek arasında bir özdeşleştirmeye gider. Her tür kendi içinde sınırsız bir evrimleşme gösterebilir. Fakat bu evrimleşme sürecinde başka bir türe dönüşme yoktur.
Miskeveyh’in evrim anlayışı: Yatay değil dikeydir; türler arası rastlantısal dönüşüm değil, yetkinliğe doğru ilahî yönlendirilmiş bir yükseliştir.
Hocamız bu noktada özellikle şu sıralamayı analiz etti:
Maden → Bitki → Hayvan → İnsan → Melek
Ara formlar (örneğin mercan, hurma, maymun) bu geçişleri açıklayan kritik halkalar olarak değerlendirildi. Ancak bunun Darwinci anlamda bir evrim değil, ilahi hikmetin aşamalı tecellisi olduğu özellikle vurgulandı.
İbn Miskeveyh’e göre nefs, bedenden bağımsız ve aklî yönüyle hakikati kavrayabilen bir cevherdir.
Mutluluk, nefsin duyusal olandan arınarak aklî ve ilahî hakikatlere yönelmesiyle gerçekleşen kalıcı bir yetkinlik halidir.
Ölümsüzlük ise nefsin cismanî yapıya bağlı olmaması nedeniyle varlığını sürdürmesi ve aklî kemâl ölçüsünde ebedî bir hayata ulaşmasıdır.
Hocamızın en çok üzerinde durduğu konulardan biri de nübüvvet meselesi oldu. Miskeveyh’e göre peygamberlik, sadece dinî bir kurum değil, aynı zamanda epistemolojik bir zorunluluktur.
Miskeveyh, filozof ile peygamberi karşı karşıya koymaz; aksine aynı hakikatin iki farklı idrak biçimi olarak değerlendirir.
Filozof → akıl yoluyla hakikati kavrar.
Peygamber → feyz yoluyla, hayal gücü aracılığıyla hakikati temsil eder.
Hocamız bu noktada özellikle muhayyile teorisini analiz ederek, peygamberin soyut hakikatleri somut imgeler halinde algıladığını ifade etti. Bu yaklaşım, din ile felsefe arasında çatışma değil, tamamlayıcılık ilişkisi kuran bir model ortaya koymaktadır.
Miskeveyh, peygamberlik konusunda açıklamalarında kendinden önceki filozoflardan farklı olarak, hareket ve şekil kavramlarını felekle olan irtibatları açısından değerlendirmektedir.
Fârâbî’de yoğun bir şekilde yer alan filozof ve sahte filozof tasvirleri, İbn Miskeveyh terminolojisinde peygamberle, peygamberane tavır takınmaya çalışan sahte kişiyi (mutenebbi) nitelemeye dönüşür. Peygamberi, olgun filozoftan yüksek görerek Fârâbî’den ayrılır.
Hocamız dersin sonunda el-Fevzü’l-Asgar’ın üç temel eksen etrafında okunması gerektiğini belirtti:
1. Tanrı’nın aşkınlığı ve selbî teoloji
2. Evrenin hiyerarşik ve çok katmanlı yapısı
3. İnsan ve peygamberlik üzerinden bilginin farklı tezahürleri
el-Fevzü’l-Asgar Sadece metafizik bir metin değil, aynı zamanda bir uzlaştırma projesidir. Farklı düşünce geleneklerini bir araya getirirken kesin hükümler vermek yerine, onları birlikte düşünmeye açması, hocamızın da ifade ettiği gibi, “felsefenin son söz söylemeyen doğasına” işaret etmektedir.