Osmanlı Düşüncesinin Kökenleri: Orta Asya’dan Horasan’a Uzanan Entelektüel Zemin
Prof. Dr. Oğuzhan Tan, sekizinci oturumda Osmanlı düşüncesine ilişkin çalışmalarda hâkim olan İstanbul merkezli yaklaşımın yetersizliğine dikkat çekerek başlamıştır. Hocamıza göre Osmanlı entelektüel ve siyasal mirası, yalnızca İstanbul’da değil; Orta Asya’dan Horasan ve Mâverâünnehir’e uzanan geniş bir tarihsel ve coğrafi arka planda şekillenmiştir. Bu çerçevede Türklerin (Azerbaycan tecrübesi kısmen istisna tutulmak kaydıyla) tarihsel olarak Hanefî mezhebiyle özdeşleşmiş bir topluluk olduğu vurgulanmıştır.
Hocamız, Türklerin İslam’a giriş süreci ile Hanefîliğin Horasan ve Mâverâünnehir bölgelerinde yayılışının tarihsel olarak örtüştüğünü belirtmiştir. Abbasîlerin siyasal hâkimiyetlerini bu bölgelere doğru genişletmeleri sırasında beraberlerinde getirdikleri dinî ve hukukî çerçevenin Hanefîlik olduğu ifade edilmektedir. Hocamıza göre bu durum, Türklerin İslam’ı büyük ölçüde Hanefî âlimlerin sunduğu yorum çerçevesinde benimsediklerini göstermektedir. Söz konusu tarihsel süreç, ilerleyen yüzyıllarda Türk-İslam siyasal ve hukuk düşüncesinin kurucu zeminini oluşturmuştur.
Abbasîlerden Selçuklulara: Hilafet–Saltanat Ayrımının Oluşumu
Hocamız, Emevîlerin Arap merkezli siyasal yapısına karşılık Abbasî döneminde mevalî unsurlara daha fazla alan açıldığını belirtmiştir. Abbasî idaresinde Fars kökenli vezirlerin etkinliği artarken, askerî güç büyük ölçüde Türk unsurlardan oluşmuştur. Zamanla bu yapı, fiilî siyasal iktidarın Selçuklu Türklerinin eline geçmesine yol açmıştır.
Bu süreç, İslam siyasal düşüncesinde belirgin bir hilafet–saltanat ayrımının ortaya çıkmasını beraberinde getirmiştir. Halife Abbasî soyundan olmakla birlikte, gerçek yönetim gücü Selçuklu sultanlarında toplanmıştır. Hocamız, bu ayrımın teorik düzlemde de meşrulaştırıldığını, özellikle Mâverdî’nin el-Ahkâmü’s-Sultâniyye adlı eserinin, halifenin yetkilerini sınırlayan ve sultanı fiilî yönetici olarak güçlendiren bir siyasal kurgu sunduğunu vurgulamıştır. Bu bağlamda hilafet, daha çok dinî ve sembolik bir makam; saltanat ise yürütme gücünü elinde bulunduran, görece daha seküler bir siyasal mevki olarak şekillenmiştir.
Osmanlı Devlet Aklı: Hanefî–Mâtürîdî Gelenek ve Saltanat Merkezli Siyasal Yapı
Prof. Dr. Tan’a göre Horasan ve Mâverâünnehir merkezli Selçuklu tecrübesinde kurumsallaşan Hanefîlik ve Mâtürîdîlik, Selçukluların Anadolu’ya göçüyle birlikte bu coğrafyaya taşınmış ve Osmanlı siyasal düşüncesinin temelini oluşturmuştur. Selçuklu mirasının dağılmasından sonra ortaya çıkan Osmanlı Devleti, bu entelektüel ve siyasal sürekliliğin devamı niteliğindedir.
Hocamız, Türk siyasal geleneğinde “sultan” unvanının bilinçli bir tercih olduğunu vurgulamıştır. Fatih Sultan Mehmed’den II. Abdülhamid’e kadar Osmanlı hükümdarlarının esasen sultan sıfatıyla hareket ettikleri; hilafetin ise çoğunlukla ikincil, sembolik bir konumda kaldığı ifade edilmiştir. Bu tercih, Selçuklu dönemine uzanan köklü bir siyasal düşünce tarzının yansımasıdır.
Sonuç olarak hocamız, Osmanlı’da devlet yönetimi ve hukuk üretiminde Hanefîliğin esnek, maslahat ve kamu yararı merkezli yapısının belirleyici bir rol oynadığını ifade etmiştir. Bu bağlamda, günümüzde Türkiye’de ve Türk toplumunda Hanefî–Mâtürîdî anlayışın yaygınlığının yalnızca dinî bir tercih olarak değerlendirilemeyeceğini, aksine bu durumun, Abbasîlerden Selçuklulara ve Selçuklulardan Osmanlılara uzanan siyasal ve entelektüel sürekliliğin tarihsel bir yansıması olduğunu vurgulayarak atölyeyi tamamlamıştır.