Bu haftaki derste Prof. Dr. Mehmet Özdemir, Osmanlı Devleti’nin modernleşme sürecine girerken karşılaştığı askerî, idarî ve toplumsal dönüşümleri ele aldı.
Özellikle askerî sistemdeki yenilenme ihtiyacı, kılık kıyafetten silah teknolojisine kadar uzanan geniş bir değişim alanı oluşturduğu ifade edildi. Ziraat, sanayi ve diğer temel üretim sahalarında yaşanan geri kalmışlık ile devlet teşkilatındaki düzensizlikler, Tanzimat ve Islahat gibi reform hareketlerini zorunlu kılan temel sebepler olarak değerlendirildi. Bu süreçte Osmanlı’nın sürekli adım atan, ancak adımlarını sistemli biçimde tamamlamakta zorlanan bir yapıya sahip olduğu vurgulandı.
Dersin merkezî tartışma başlıklarından biri, 19. yüzyıl Osmanlı entelektüellerinin “Batı ile nasıl baş edeceğiz?” sorusuna verdikleri farklı yanıtlardı. Osmanlı düşünce dünyası bu dönemde dört ana eğilim etrafında toplandı. Batıcılar, devletin tamamen Batı medeniyetine eklemlenmesi gerektiğini savunurken; Osmanlıcılar, Türkçüler ve İslamcılar Batı’dan seçici bir biçimde istifade edilmesi gerektiğini ileri sürdüler. Bu üç akım, medeniyetin yalnızca teknik ilerlemeden ibaret olmadığını; kültür, kimlik ve toplum dokusunun korunması gerektiğini vurguluyordu. İslamcı düşünürler, İslamî kimliğin muhafazasıyla birlikte Batı’nın bilimsel birikiminden yararlanılabileceğini savunurken; Türkçüler, devletin ve Türk kültürünün korunmasını merkezî bir hedef olarak belirlediler. Bu bağlamda Osmanlıcılar, imparatorluğun çok katmanlı toplumsal yapısını bir arada tutacak ortak bir siyasi kimlik inşasını öncelediler.
Batıcı düşünürlerden Abdullah Cevdet’in görüşleri derste özel bir örnek olarak ele alındı. Ona göre Avrupa, ilerlemenin ve üstünlüğün sembolüdür. Osmanlı ile Avrupa arasındaki güç farkı, ilim ve cehalet arasındaki farktan kaynaklanmaktadır. Bu nedenle Avrupa’nın bilgi ve kurumlarıyla bütünleşmeyi savunmuştu.
Dersin sonunda, Osmanlı’nın son yüz yılının fikir bakımından son derece yoğun ve hareketli olduğu belirtildi. Devlet bir yandan cephelerde savaş verirken, diğer yandan içeride güçlü bir fikrî canlılık yaşıyordu. Her tür düşünce tartışılmış, modernleşme meselesi etrafında geniş bir entelektüel zemin oluşmuştu. Bununla birlikte Batı’dan hiçbir şey alınmaması gerektiğini savunan bir kesimin de var olduğu; ancak bu çevrelerin çoğunlukla entelektüel camianın dışında, Osmanlı–Batı ilişkilerini yeterince analiz edemeyen orta ilmiye sınıfına mensup olduğu ifade edildi.
Son olarak modernleşme döneminin fikrî manzarasının, aslında Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık olmak üzere dört temel çizgi etrafında şekillendiği vurgulandı. Bu akımlar, Osmanlı Devleti’nin karşı karşıya kaldığı askerî, siyasi ve toplumsal meydan okumalar karşısında geliştirilmiş farklı çözüm arayışlarını temsil ediyor; böylece dönemin entelektüel tartışmalarını hem çeşitlendiriyor hem de derinleştiriyordu. Bu çerçevede Osmanlı modernleşmesi, yalnızca bir yenilik süreci değil, aynı zamanda bütün bu fikirlerin devletin geleceğini yeniden tanımlamak üzere yürüttüğü kapsamlı bir düşünsel mücadelenin toplamı olarak değerlendirildi.