Hocamız Prof. Dr. Oğuzhan Tan, 9. atölye dersinde İbnü’n-Nedîm’in el-Fihrist adlı eseri üzerinde ayrıntılı biçimde durmuştur. İslam entelektüel tarihinin klasik dönemini anlamada temel kaynaklardan biri olan bu eser, hocamız tarafından bir medeniyet tasavvurunu ve çoğulcu bir ilmî dünyayı yansıtan bir ayna olarak ele alınmıştır.
İbnü’n-Nedîm, Bağdat’ta doğmuş ve hicrî 380 yılında vefat etmiştir. Onun yaşadığı dönem, Bağdat’ın İslam ilim ve kültür hayatında büyük bir entelektüel canlılık ve üretkenlik sergilediği bir “ilim izdiharı” safhasına tekabül etmektedir.
İbnü’n-Nedîm’in Meslekî Kimliği ve Yazım Üslubu
İbnü’n-Nedîm’in iki temel mesleği bulunmaktadır: varraklık (sahhaflık ve kitap istinsahı) ve kâtiplik. Hocamız, İbnü’n-Nedîm’in geleneksel anlamda bir “âlim”den ziyade bir kitapçı ve yazar kimliği taşıdığını; bu meslekî arka planın da eserlerine yansıyarak pragmatik, doğrudan ve sade bir üslup benimsemesine yol açtığını, bu çerçevede klasik ilmî eserlerde rastlanan uzun mukaddimelere yer vermeksizin doğrudan konuya geçtiğini ifade etmiştir.
el-Fihrist’in Yazılış Amacı ve Niteliği
el-Fihrist’in yazılış tarihi tartışmalı olmakla birlikte, hicrî 377 yılı civarında kaleme alındığı kabul edilmektedir. İbnü’n-Nedîm, bu eserde kendi zamanına kadar telif edilmiş kitapları; müellifleri, konuları, muhtevaları ve ilmî değerleriyle birlikte sistematik biçimde tasnif etmeyi amaçlamıştır. Ancak hocamızın özellikle vurguladığı üzere, İbnü’n-Nedîm’in temel gayesi polemik üretmek ya da mezhebî savunular geliştirmek değil, bilgiyi olduğu gibi kayda geçirmektir. Bu nedenle el-Fihrist, sıradan bir kitap kataloğu olmanın ötesine geçmekte; dönemin ilmî, kültürel ve düşünsel yapısını bütüncül biçimde yansıtan kapsamlı bir entelektüel panorama sunmaktadır.
el-Fihrist’in Yapısı
el-Fihrist, toplam on makaleden (bölümden) oluşmaktadır. Her makalede ele alınan eserlerin adı, müellifi, muhtevası ve ilmî değeri hakkında özetleyici ve tanıtıcı bilgiler sunulmaktadır.
Birinci makale, dinler ve kutsal kitaplara ayrılmıştır. Dinlerin alfabeleri, dilleri ve kutsal metinleri hakkında bilgiler verilir; Müslümanların ve diğer din mensuplarının bu dinlere dair farklı görüşleri aktarılır. İkinci makale, nahiv ve lugat ilimlerini konu edinir. Üçüncü makale, tarihçiler, musikişinaslar, müzisyenler, edebiyatçılar ve rivayet ehli üzerine odaklanır. Dördüncü makale, şiir, şairler ve şiirin toplumsal-kültürel rolünü ele alır. Beşinci makale, kelâm ilmi ve kelâm mezheplerine ayrılmıştır. Hocamızın dikkat çektiği üzere, İbnü’n-Nedîm bu bölümde reddiye üslubu kullanmaz; objektif biçimde bilgi aktarmayı amaçlar. Altıncı makale, fıkıh mezhepleri, fakihler, hadisler ve muhaddisler hakkındadır. Yedinci makale, felsefeye ayrılmıştır. İbnü’n-Nedîm burada felsefeyi “yabancı” veya “ithal” bir ilim olarak sunmaz; aksine dönemin ilmî dünyasında meşru, içselleştirilmiş ve kabul görmüş bir alan olarak ele alır. Sekizinci makale, sihir, hurafe ve tılsım kitaplarını kapsar. Dokuzuncu makale, Sâbiîlik ve benzeri inançlara yer verir. Onuncu makale ise kimya, zanaatlar ve teknik bilgilere ayrılmıştır.
el-Fihrist’in İslam Medeniyeti Açısından Önemi
Hocamıza göre el-Fihrist, Abbâsî Bağdat’ının ilmî ve kültürel çoğulculuğunu yansıtan bir medeniyet aynasıdır. Eser, söz konusu dönemde yalnızca hadis ve tefsirin değil; felsefeden müziğe, şiirden teknik ilimlere kadar geniş bir bilgi alanının tartışma ve ilgi konusu olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Bu durum, dönemin Mu‘tezilî, Hanefî, sûfî ve diğer düşünce ekollerinin bir arada bulunduğu çoğulcu bir entelektüel ortamına işaret etmektedir.
Mezhebî Aidiyet Tartışmaları
İbnü’n-Nedîm’in Mu‘tezilî ya da Şiî olduğu yönünde bazı iddialar bulunsa da, hocamız bu durumun eserin içeriği ve üslubunda açık biçimde yansımadığını ifade etmiştir. el-Fihrist, büyük ölçüde mezhebî kaygılardan arınmış, tarafsız ve betimleyici bir karakter taşımaktadır.
el-Fihrist’in Devamı Niteliğindeki Eserler
Hocamız, el-Fihrist’i İslam entelektüel tarihi açısından önemli bir eser olarak değerlendirmiş; bu çalışmanın devamı niteliğinde kabul edilebilecek üç önemli esere özellikle dikkat çekmiştir: Kâtib Çelebi’nin Keşfü’z-Zunûn’u, Taşköprîzâde’nin Miftâhu’s-Sa‘âde (Mevzû‘âtü’l-Ulûm) adlı eseri ve Fuat Sezgin’in Geschichte des Arabischen Schrifttums’u.
Son olarak hocamız, el-Fihrist’in kıymeti yeterince bilinmemiş bir eser olduğuna dikkat çekmiş, bu kitabın, dönemin ilmî, kültürel ve düşünsel dünyasını bir kitapçının gözüyle sonraki nesillere aktarması bakımından son derece önemli olduğunu vurgulamıştır. Atölye, el-Fihrist’in okunup incelenmesinin, İslam entelektüel tarihindeki çoğulcu medeniyet tecrübesini anlamak ve bugünün entelektüel durumunu sağlıklı biçimde değerlendirmek için vazgeçilmez olduğu hatırlatılarak tamamlanmıştır.